Delden

Vragen en discussies over middeleeuwse aangelegenheden.
Plaats reactie
afj
Forumgraaf
Berichten: 68
Lid geworden op: Zo 24 Okt 2010, 14:59

Delden

Bericht door afj » Do 04 Nov 2010, 23:01

De vermelding van een Thelden in 996 zal velen niet onbekend zijn. Deze vermelding wordt vaak aan Delden in Gelderland gekoppeld. Zijn er echter ook andere voor-vijftiende-eeuwse vermeldingen van deze buurschap bekend? En overheerst daarin de vorm Delle(n) of kwam ook de vorm Delden toen al geregeld voor?

Met vriendelijke groet,
André Jansen

tubantus
Berichten: 3
Lid geworden op: Wo 30 Jan 2013, 23:47

Re: Delden

Bericht door tubantus » Wo 30 Jan 2013, 23:48

Hallo André,

In oudere (bronnen)publicaties wordt dit Delden veelal geíndentificeerd met de gelijknamige buurschap onder Vorden. Voor zover ik kan overzien is Ter Kuile de eerste geweest, die (in zijn verkenningen tbv een Overijssels oorkondenboek) in 1940 de opvatting heeft verdedigd, dat met dit Delden de plaats in Twente wordt bedoeld.(http://www.historischcentrumoverijssel. ... A/0/06.pdf) Hij deed dat a.d.v. Meinwerk’s stichtingsacte van het Stift Busdorf te Paderborn, zulks mede n.a.v. een publicatie van C.J. Snuif uit 1919, waarin de laatste in zijn Bijdrage tot de geschiedenis van Oud-Delden refereerde aan een door Erhard in 1840 in het Zeitschrift für vaterländische Geschichte und Altertumskunde uitgegeven 13e eeuws afschrift van een inkomstenregister van het paderbornse Busdorfstift. Zie: http://www.historischcentrumoverijssel. ... 0/1919.pdf Het door Erhard gebruikte afschrift is inmiddels verloren gegaan Een iets ouder afschrift van dat register is meer recentelijk gepubliceerd door J.Meier: Das Einkünfteverzeichnis des Busdorfstiftes zu Paderbron, aus dem Anfang des 13. Jahrhunderts, in Westf. Zeistschrift 199, 1969, p. 315-352.

Het lijkt erop dat deze bezittingen sinds 1036 deel uitmaakten van de goederen die bisschop Meinwerk in 1036 doteerde aan het Stift: hij schonk toen immers een drietal hoven en een zgn vorwerc, alsmede tienden van een groot aantal koningsgoederen in de regio Paderborn. Tot de hoven behoorde volgende de stichtingsacte ook: “curtem unam in Thelden, quam ex hereditate paterna possedi”. Uit het 13-eeuwse goederenregister blijkt dit een aanzienlijk goed te zijn geweest:
De hoofdhof te Delden leverde jaarlijks 20 malt gemalen gerst, terwijl de gezamenlijke horigen verplicht waren 8½ malt ongemalen gerst en 15 malt rogge te leveren aan het Stift; de vroegere betalingen in de vorm van varkens en vis waren inmiddels waren omgezet in geldbedragen. Ook de oorspronkelijke transportverplichting blijkt omgezet in een geldbedrag.
Onder de hof Delden ressorteerden 30 huizen; van 28 huizen ontvingen de kanunniken de pachten, terwijl de pachten van 2 huizen, resp. in Twekkelo en Driene, met geweld waren ontvreemd door de heer van Ahaus. Als volgt omschreven in het register:

De prediis eccelsie nostre, et primo de predio Theldin, quid solvat.

Predium Theldin cum suis pertinentiis solvit in festo Michaelis triginta sex sol. pro porcis, Andree xviii sol. pro piscibus, in Capite Jeiunii triginta sex sol. pro piscibus, in Palmis viginti quatuor sol. pro piscibus, in Rogationibus sex sol. pro piscibus.
Pro vectione duodecim sol.
Summa denariorum sex libre et duodecim solidi Daventriensis monete.1

Curia ipsa principalis Theldin solvit in annona viginti maltra bracii ordeacii gemalen.
Familia vero solvit octo maltra et dimidium bracii ungemalen.
Item familia solvit quindecim maltra siliginis.
Hec annona nostra computacione et consideratione modii ecclesie sancti Petri excrescit usque ad centum spikermaldera, hoc sunt triginta sex Padermaldera.

Curia Theldin habet triginta domos. Viginti octo tantum solvunt fratribus pensionem. Ille de Ahus duas abstulit violenter, unam in Tuiclo, alteram in Drine. Que viginti octo domus solvunt in summa centum spikermaldera annone, et quatuor marcas et quatuor sol.

1 [in marge:] que valet iiii marcas et iiii solidos Susaciensis monete.
(Afschrift uit het begin van de 13de eeuw in het Staatsarchiv te Münster, Msc. VII 4006. Met “ille de Ahus” is denkelijk bedoeld Johan of diens zoon Gotfried, resp. het laatst een eerst (elders) vermeld in 1221 en 1234)

In 1992 heeft Michael Drewniok het goederenbezit van Busdorf nader onderzocht: M. Drewniok, Das Busdorfstift in Paderborn, Wirtschaftsgeschichte eines westfälischen Kollegiatstifts im Mittelater, in: Veröff. Der Historischen Kommision f. Westfalen XXII, Münster 1993. Daaruit blijkt, dat de bezittingen te Delden veruit de grootste inkomstenbron voor het Stift vormden (zie o.m. het inkomstenoverzicht in fig. 1 op blz. 20). Kennelijk had het stift echter moeite om de opbrengsten van dat bezit te borgen. Immers in een oorkonde van 4 jaunuari 1239 komen we het Delden- bezit andermaal tegen: Bernhardus, bisschop van Paderborn, verklaart dat hij het klooster Petri et Andree (Busdorf) toestaat om de goederen in Theldene, een schenking van zijn stichter, de bisschop Meinwerk, wegens de talloze inbreuken door Johannes de Ahus, aan hem te verkopen voor 270 mark; dat het klooster in plaats daarvan van Gozwinus de Wethen, ridder, diens bisschoppelijke leengoederen in Yienhusen en Stenhem (Iggenhausen en Grundsteinheim, Kr. Büren) en het halve patronaatsrecht van de kerk in Yienhusen, voor 125 mark heeft verworven en dat die goederen door tussenkomst van hem, bisschop, zijn geleverd; dat de kanunniken van het klooster daarvoor hebben beloofd 's bisschops jaargetij in het klooster te zullen vieren.

Bernhardus quartus, Dei gratia Paderburnensis ecclesie episcopus, singulis ac universis presens scriptum intuentibus perpetuam in Domino salutem.
Notum esse cupimus tam presentibus quam futuris, quod cum ecclesia beatorum apostolorum Petri et Andree Paderburne predium suum in Theldene situm, sibi collatum a predecessore nostro pie memorie episcopo Meinwerko, propter iniurias, quas frequenter intulit ei nobilis vir Johannes de Ahus in dicto predio, eidem Johanni de licentia et consilio nostro vendidisset ducentis septuaginta marcis legalium denariorum, humiliter nobis supplicavit, ut ad comparandum melius predium pariter dignaremur ei providere.

Symone vero preposito, Regenhardo decano, et capitulo dicte ecclesie ex una parte et Gozwino cum uxore et heredibus ipsorum ex altera coram nobis comparentibus, dictus Gozwinus et heredes eius in manus nostras resignaverunt predium et feodum in Yien-husen et in Stenhem sita cum omnibus suis pertinentiis tam in hominibus quam in agris quam in pascuis et omnibus mobilibus et immobilibus eisdem bonis pertinentibus cum medietate iuris patronatus ecclesie in Yienhusen et hominibus dicte ecclesie pertinentibus petentes a nobis, ut proprietatem dictorum bonorum ecclesie sancti Petri conferremus, publice coram nobis confitentes, quod dicta bona vendidissent ecclesie iam dicte et in pretium ipsorum centum viginti quinque marcas recepissent et super hoc publica monimenta dedissent sigillis autenticis communita.
Nos autem ad preces utriusque partis inclinati et sententia dictante, quod de consensu capituli maioris et ministerialium id facere posse¬mus, predicta bona contulimus cum omni¬bus suis pertinentiis in manus Symonis prepositi, Regenhardi decani, et tocius capituli ecclesie prenotate sub hoc tenore verborum:

In nomini Patris et Filii et Spiritus Sancti.
Ego Bernhardus quartus, Dei gratia Paderbornensis episcopus, in manus tuas, Symon preposite, Regenharde decane, et tocius capituli confero ecclesie beatorum apostolorum Petri et Andree predium et feodum in Yienhusen et in Stenhem sita cum omni¬bus suis pertinentiis, que Gozwinus de Wethen et heredes sui in manus nostras publi¬ce resignarunt.
Nos vero canonici sancti Petri spondemus, anniversarium domini nostri venerabilis episcopi Bernhardi quarti nos singulis annis secundum ecclesie nostre consuetudinem servaturos, quod per appensionem sigilli nostri profitemur.
Ut autem hec rata permaneant et inconvulsa, acta sunt coram testibus ad hoc rogatis: Volrado preposito, Rabodone decano, Thetmaro scolastico, Hermanno camerario, Volberto de Elsen, Ludolfo cellerario, Everhardo, canonicis Paderbornensibus; ministerialibus: Hermanno marscalco, Henrico camerario, Georgio, Johanne et Wernero dictis Stapel, Wernero de Wevere; civibus vero: Hermanno Dano, Yshero, Hermanno Viscone, Andrea Wlture, Gyselero Uatheber et aliis quampluribus.
Anno incarnationis Domini MoCCoXXXo nono. Ad cautelam autem maiorem et evi¬den¬tiam pleniorem presentem paginam appensione nostri sigilli fecimus communiri. Pridie Nonas Januarii.

(Oorspronkelijk charter in het Staatsarchiv te Münster, Archiv Busdorf, Urkunden nr. 19, met uithangend geschonden zegel van de bisschop.)


Om deze hof c.a. uit 1036/1239 te kunnen linken aan Wichman van Hamaland’s bezittingen die subject waren van de Eltense boedelkwestie, is een ruime interpretatie nodig van Meinwerk’s mededeling, dat de hof afkomstig was uit zijn vaderlijk erfgoed (zie de schenkingsoorkonde uit 1036)
Dit overziend hebben we dus te maken met een (aanzienlijke) hof te Delden, waarbij 30 hoeven hoorden (waarvan er tenminste 2 in resp. Twekkelo en Driene lagen), afkomstig uit het erfgoed van bisschop Meinwerk. Als we de melding van Meinwerk letterlijk nemen, dan is de hof dus afkomstig van diens vader Immed en lijkt er geen grond voor identificatie met de schenking door zijn moeders vader aan Elten. Opmerkelijk is dan wel dat er in de 10e/11e eeuw sprake is van bezittingen te Delden (regio Vorden of Twente), waarover kon worden beschikt door de familie van de bisschop van Paderborn.
Dat het daarbij om Twents bezit ging lijkt voldoende ondersteunt doordat delen daarvan gelegen waren in de Twentse buurschappen Twekkelo en Driene, en die delen bedreigd werden door de heren van Ahaus. Dat pleit niet voor een ligging van een hoofdhof nabij Vorden.
Op welke wijze de hof Delden uit het bezit van de heren van Ahaus is geraakt, is onbekend. In zijn monografie over de heren van Ahaus oppert Volker Tschuscke de mogelijkheid dat het erf Annink in Beckum, waarmee een Nicolaas van Horstelo in 1268 was beleend, alsmede de Hof te Hengel, waarop Ludolf van Ahaus in 1395 rechten meende te hebben, sporen zijn van het Paderbornse bezit te Delden: V. Tschucschke, Die Edelherren von Ahaus, Ein Beitrag zur Geschichte des westf. Adels im Mittelalter, Westmünsterland, Quellen und Studien, Bd 16, Vreden 2007, p. 330.
Terugkomend op de vraag van André: er zijn mij geen bezittingen van de heren van Ahaus bekend in de regio Vorden. Evenmin overigens van het stift Elten. Tenzij sporen van dat laatste zijn te vinden in een akte uit 1288, waarbij de abdis van Elten grond verpacht aan Hendrik, heer van Borculo; de betrokken gronden worden geacht in later tijd deel uit te maken van het goed De Wiersse te Vorden, zie: http://rijksmonumenten.nl/monument/5097 ... se/vorden/

m.vr.gr.,
Jan

afj
Forumgraaf
Berichten: 68
Lid geworden op: Zo 24 Okt 2010, 14:59

Re: Delden

Bericht door afj » Za 02 Feb 2013, 12:03

Hallo Jan, hartelijk dank voor deze uitvoerige reactie. Wat goed dat je ook de recente literatuur over dit thema bijhoudt! De kerngegevens over de hof te Delden had je me echter lang geleden al eens gegeven. Voor andere meelezers zal het ongetwijfeld grotendeels nieuw zijn.
Dat paternus heeft mij ook beziggehouden, maar aangezien de oorspronkelijke akte niet bewaard is gebleven, moeten we er ons misschien niet al te druk om maken, zeker gezien de slechte reuk waarin zijn moeder Adela stond.

De kern van mijn vraag betreft echter niet het Twentse Delden, het gaat mij erom of het Vordense Delden, al vóór 1235 wordt genoemd, 996 buiten beschouwing latend.
Als je kijkt hoe Delden ligt, totaal aan de rand van het vroeger kerspel Warnsveld (voordat de kapel van Vorden in de twaalfde eeuw een parochiekerk werd) en ook nog in een dekzandlandschap, dan kun je je denk ik afvragen of 1. een hoofdhof zover van een religieus centrum zou liggen (terwijl Hengelo aan de andere kant niet zover weg is), ten tweede of de ondergrond van Delden doet verwachten dat daar al in de tiende eeuw een omvangrijke hof zal hebben gelegen en ten derde of de naamsverwantschap tussen Delden en Delden niet schijnbaar is in plaats van reëel. Van Delden in Twente zijn verscheidene attestaties bekend waar de naam begint met th- of dh-, van Delden bij Vorden ken ik die (nog) niet. In de oudste vermeldingen van dit Delden ontbreekt bovendien de tweede -d-. Zou dit dan niet eigenlijk wat diepgravender etymologisch onderzoek rechtvaardigen? Immers als Delden bij Vorden van delle o.i.d. is afgeleid dan wordt de identificatie met Eltens Delden al wel zeer onwaarschijnlijk, of is dit te kort door de bocht?

Met vriendelijke groet, André

tubantus
Berichten: 3
Lid geworden op: Wo 30 Jan 2013, 23:47

Re: Delden

Bericht door tubantus » Zo 03 Feb 2013, 02:46

Hallo André,

(Historische) geografie als ondersteuning van een hypothese, dat wil er bij mij nog wel in, lastiger vind ik het om in de entymologie een basis te zoeken voor indentificatie van onroerende goed. i.c. het Delden uit de stichtingsakte van het Eltense Stift c.q. van Busdorf (welks redactie we immers helaas alleen kennen uit een tweetal afschriften en de verhalende beschrijving in de Vita van diens stichter). Overigens lopen ook in recentere publicaties de identiteiten van dat Delden dooreen: Oedeger, Adela’s Kampf um Elten, etc. identificeert met Delden nabij Vorden, Anton Kos, maakt geen keuze tussen de opties Vorden/Twente en Hein Jongbloed kiest in navolging van Oediger voor het Gelderse Delden. In het door Joseph Prinz bewerkte Oorkondenboek van het Stift Busdorf (westf. Urkunden bd. 1), Paderborn 1975, komt, naast de hierboven genoemde uit 1036 (Busdorf Urk. 1, p. 1-7) en 1239 (Busdorf Urk. 19, p. 36-37) slechts één oorkonde voor die kennelijk betrekking heeft op het onderhavige Delden. Het betreft een akte uit (1139-1142), (Busdorf Urk. 5, p. 14-15) waarbij Esic, proost van het klooster Hierosolem (Busdorf) te Paderborn, ver-klaart dat Libertus de Thelden een hoeve, die 3 solidi pacht doet, van hem in gebruik heeft genomen, op voorwaarde dat Libertus zich zelf en zijn goederen, zowel allodiale als andere, aan het klooster opdraagt, welke rechtshandeling door Bernhardus, bisschop van Paderborn, is bekrachtigd.
Wat misschien nog kan bijdragen aan de identificatie met het Twentse Delden, is het gegeven, dat de kerk aldaar was gewijd aan de H. Blasius, die immers ook in Paderborn een grote vereering kende. Die Paderbornse Blasiusverering vond wellicht zijn oorsprong in de overbrenging van diens relieken door Meinwerk na zijn deelname aan de kroningstocht van koning Hendrik naar Rome in de jaren 1013/1014. Volgens de Vita Meinwerci, Cap. 24 verkreeg Meinwerk in maart 1014 (nadat Hendrik op 14 febr. van dat jaar tot keizer was gekroond) van paus Benediktus VII een aanzienlijke collectie relekwieën, waaronder de schedel van Blasius. Overigens is mij slechts een vroegste vermelding van het Blasiuspatronaat te Delden bekend uit het visitatieverslag van Aegidius de Monte (1571). Ken jij misschien oudere vermeldingen van Blasius als patroon van Delden’s kerk?
Al met al is de bronnenoverlevering helaas zodanig mager, dat een sluitende identificatie thans niet goed mogelijk lijkt. Of zie ik deze of gene bron over het hoofd?

gr. Jan
Laatst gewijzigd door tubantus op Zo 03 Feb 2013, 03:29, 1 keer totaal gewijzigd.

afj
Forumgraaf
Berichten: 68
Lid geworden op: Zo 24 Okt 2010, 14:59

Re: Delden

Bericht door afj » Zo 03 Feb 2013, 02:59

Ja, er is in het HCO een kerkzegel, uit 1475 naar ik meen, waarop Blasius staat afgebeeld. Maar ook de Dom van Utrecht had verscheidene Blasisusrelieken, althans volgens http://www.meertens.knaw.nl/bedevaart/bol/plaats/1060 waaronder een borstbeeld. En zoals we weten was de bisschop de collator in 1119, dus ver voor de verkoop van de hof aan van Ahaus...

tubantus
Berichten: 3
Lid geworden op: Wo 30 Jan 2013, 23:47

Re: Delden

Bericht door tubantus » Zo 03 Feb 2013, 03:25

André,

Dank voor de verwijzing naar het zegel uit 1475; weet je misschien ook aan welke acte dat ding hangt i.c. om welk archief het gaat? Misschien het Catharinaklooster Almelo?
Bedoel je met de verwijzing naar de overdracht in 1119 aan het kapittel van St. Pieter, dat het bezit van de hof Delden in die tijd zou samenhangen met het bezit van het patronaatsrecht op de kerk aldaar?
Of is ook een gescheiden bezitsverhouding denkbaar: b.v. de kerk aan Utrecht en de hof aan Ahaus?

gr. Jan

afj
Forumgraaf
Berichten: 68
Lid geworden op: Zo 24 Okt 2010, 14:59

Re: Delden

Bericht door afj » Zo 03 Feb 2013, 11:37

Klopt, ik denk Catharinaklooster. Ik weet alleen niet meer of het over de Meerdam gaat of over Groot (H)argelo.

Ik wilde het eigendom van de kerk eigenlijk niet koppelen aan het bezit van een bepaalde hof, in elk geval niet per se die van Paderborn. Ik wilde slechts relativeren dat Busdorf de enige bron voor de Blasiusrelieken kan zijn geweest - al heb ik geen idee wanneer de Dom in bezit kwam van haar Blasiusrelieken.
Ik constateer slechts dat kennelijk in een periode dat Busdorf nog in bezit is van de hof Delden, de kerk dat niet (meer) is.

Nadenkend over vroege vermeldingen van Delden, moest ik opeens aan de akte uit in/voor 1147 denken war een mansus in Delden aan Varlar wordt geschonken OSU 3039 http://www.historici.nl/retroboeken/osu ... urce_id%3D. In hoeverre staat het eigenlijk vast dat het daar Delden in Overijssel betreft?

Plaats reactie

Wie is er online

Gebruikers op dit forum: Geen geregistreerde gebruikers en 1 gast