Hamelandse burcht in Appel?

Vragen en discussies over middeleeuwse aangelegenheden.
ferry3
Forumkoning
Berichten: 525
Lid geworden op: Ma 07 Jun 2004, 11:33
Locatie: Wageningen

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door ferry3 » Do 25 Aug 2011, 03:11

Ik wil graag attent maken op de "Historisch-geografische studie: De Kruishaarderberg te Nijkerk" van P.C. Bijvank/ april 2011
alsmede op de VVV- folder "Het Kruishaarderpad". Beide te vinden op het internet. (PDF)
Het gaat over een gebied in de onmiddellijke nabijheid van de wal in Appel.
Veel aandacht wordt besteed aan de samenhang van allerlei landschappelijke elementen.
Een intrigerend zinnetje uit genoemde studie:

"Hoe het ook zij met de Kruishaar en Ridderwal: hier ligt onmiskenbaar een opnamestelling in het veld, zoals er ook een ligt tussen Glindhorst en Renswoude. Beide stellingen zijn er op berekend, in verband met elkaar bij een vijandelijke aanval uit het zuidwesten- uit de richting Dorestad-Utrecht dus- de bevolking van de ervoor gelegen streken een veiligen aftocht in étappes naar het noordoosten te verzekeren".

De Kruishaarderberg werd ooit als Germaanse offerplaats beschouwd en zelfs als beoogde locatie waar Ludgerus een klooster dacht te stichten.
Later ook nog als schans: een oude tekening die doet denken aan een walburcht ontbreekt niet.
Op de conclusies uit deze studie ga ik hier niet in: vele veronderstellingen leken door later onderzoek weer te worden ondergraven, maar duidelijk is wel dat het hier gaat om een gebied met een uiterst rijke geschiedenis.

Het landgoed Slichtenhorst wordt speciaal in de folder genoemd, en toen ging mijn fantasie even met me op de loop: dat moet de woning zijn geweest van S.(ticke) Lichtenhorst, familie van Pelgrim Sticke over wie elders op dit forum zo boeiend wordt gediscussieerd. (met excuses aan RoBla en HeJo)

Een paar citaten uit diverse documenten:

Slichtenhorst, dat zoiets betekent als begroeide verhoging (horst) in moerasgebied, bestaat uit een afwisselend natuurgebied met landhuis De Neude en een aantal zeventiende-eeuwse boerenhoeven, die op de rijksmonumentenlijst staan. Van de negende tot begin negentiende eeuw behoorde veel grond met talloze boerderijen in dit gebied, inclusief die
van Slichtenhorst, toe aan drie kloosters in Duitsland: Werden, Elten en klooster Abdinghof bij Paderborn. Zo ontstond ook het landgoed Slichtenhorst, door samenvoeging van een aantal boerenhoeven.
---------------------------
Kruishaarderberg, een hoge heuvel in het bos.
Om onze nieuwsgierigheid te bevredigen even over het prikkeldraad gestapt om eens te zien wat er achter ligt. Beetje ontnuchterend blijkt het een doodgewone akker te zijn. De Kruishaarderberg geheten wal is waarschijnlijk tijdens één van de vele veldslagen tussen de legers van het eerdergenoemde aartsbisdom (Utrecht) en hertogdom (Gelre) opgeworpen om een kampement
te beschermen.

Veel leesplezier!

Henk.

arch
Forumheer
Berichten: 31
Lid geworden op: Do 06 Nov 2008, 17:52
Locatie: Amsterdam
Contact:

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door arch » Do 25 Aug 2011, 05:12

Hoi Ferry,

Bedankt voor dit geweldige leesvoer, ik heb nu geen tijd ervoor, maar vanmiddag of morgen ga ik er
zeker eens induiken. Ik was gisteren op de hoogtekaart van Nederland al aan het kijken, en trof dus
behalve de genoemde Kruishaarderberg, ook in het gebied tussen Uddel en Nijkerk structuren aan die
onmiskenbaar door mensenhanden zijn gemaakt. Daarvoor had ik de scriptie al gelezen van Brokamp
(Zie link onderaan) met een niet-complete kaart van versterkingen. Nu ben ik van plan om de komende
tijd me daarin eens te gaan verdiepen. De hoogtekaart wil ik in dat gebied eens goed gaan bestuderen,
en daarin allerlei objecten op kaart zetten. Met die kaart wil ik eens vergelijkend onderzoek doen naar
geregistreerde objecten, om zodoende een schifting te maken. Het lijkt er inderdaad op dat diverse
objecten deel hebben uitgemaakt van één linie. Dat zou ook stroken met theorieën over landweren die
dan op gezette plaatsen een tol of schans hadden. Dat oorspronkelijke verdedigingswerken later een
andere functie kregen dat is niet meer dan logisch. Moderne voorbeelden zijn forten die als wijnkelder,
wallen die worden gebruikt voor schapen of koeien of blekerijen werden/worden gebruikt. Mvg Arch.



http://www.landweren.info/literatuur/Br ... ijving.pdf
http://historischgeografischeartikelen. ... rberg1.pdf

ferry3
Forumkoning
Berichten: 525
Lid geworden op: Ma 07 Jun 2004, 11:33
Locatie: Wageningen

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door ferry3 » Do 25 Aug 2011, 11:01

Aanvulling van Peter Bijvank, schrijver van de studie:

Aangepaste rapportage Kruishaarderberg
Posted on July 25, 2011 by peterbijvank
Nadat ik mijn onderzoek in het voorjaar van 2011 naar de historie van de Kruishaarderberg had afgerond heb ik de rapportage van dit onderzoek op mijn blog gezet en tegelijkertijd uitgezet bij een aantal deskundige meelezers. Wim Hagoort (gepubliceerd over veldnamen rond Nijkerk en Putten), Peter Schut (regioarcheoloog) en Theo Spek (landschapshistoricus RUG) hebben ofwel tijdens mijn onderzoek geholpen en/of mijn rapportage van commentaar voorzien. Uiteindelijk heeft dit geleid tot deze aangepaste en definitieve rapportage. Rapportage Kruishaarderberg
---------------

Bijvank neigt ernaar de Kruishaarderberg te bestempelen als een vluchtplaats voor vee uit de 15e/ 16e eeuw.
De oorlogen tussen Gelre en Het Sticht waren volgens hem vooral "plunderoorlogen", als troepen in aantocht waren zou het vee "veilig" achter de wal - "ver verwijderd van de boerderijen"- worden gebracht.
Dat lijkt mij een niet te handhaven conclusie. Je ziet de aanvoerder van zo'n legerbende voor je, vertwijfeld met zijn manschappen bij een boerderij staand, zich afvragend waarheen al dat vee plotseling is verdwenen.
Wie wel eens getuige is geweest van het verplaatsen van een kudde schapen weet dat zoiets een onvoorstelbare herrie met zich meebrengt. Op een kilometer afstand in het open veld is het onrustige geblaat nog uitstekend te horen.
Een 6 meter hoge wal zou bovendien een duidelijke blikvanger zijn geweest, een beetje nieuwsgierige plunderaar zou er beslist even voor zijn omgelopen. En dankbaar ervan hebben geprofiteerd dat zijn buit al zo handig bijeengedreven was.
Zo'n hoogte vormt voor schapen bovendien geen enkele belemmering om de kuierlatten te nemen: het hele complex zou op z'n minst met ondoordringbaar struikgewas moeten zijn verhoogd/ afgeschermd, waardoor de constructie nog méér in het oog liep.

Henk.

hein jongbloed
Forumpaltsgraaf
Berichten: 148
Lid geworden op: Vr 08 Sep 2006, 21:44

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door hein jongbloed » Do 25 Aug 2011, 22:12

Hallo Arch en Henk en de anderen,
Ik zou niet direct Slichtenhorst willen verbasteren tot het Lichtenhorst waarnaar een staak van de familie Sticke zich noemt. Het lijkt me toch dat die zich veeleer zal hebben genoemd naar een goed Lichtenhorst onder Borculo, waarvan de naam nog voortleeft in een straatnaam aan de oostkant van het stadscentrum.
Groet!
H

ferry3
Forumkoning
Berichten: 525
Lid geworden op: Ma 07 Jun 2004, 11:33
Locatie: Wageningen

Re: Hamelandse burcht(en) in Appel?

Bericht door ferry3 » Ma 29 Aug 2011, 00:14

In de scriptie van Bijvank komen diverse eerdere onderzoeksgegevens aan de orde, de omstreden archeoloog Holwerda concludeerde nog dat het hier moest gaan om een militaire versterking.
Als Holwerda in zijn tijd al had beschikt over de conclusies van Bijvank, zou hij wellicht iets voorzichtiger zijn geweest.
Ik blijf echter erbij dat het hier niet kan gaan om een "vluchtplaats voor vee uit de vijftiende tot zestiende eeuw". De dichtstbijzijnde boerderij lag op ca. een kilometer afstand: veilig voor plunderaars zouden schapen daar niet geweest zijn, niet bij een wal van 6 meter, en al helemáál niet bij een wal van minder dan 2 meter hoog.
Zou je je bij een wal van 6 meter nog kunnen voorstellen dat vermetele boeren met zeisen en sikkels de toegang konden verdedigen, een niet te verdedigen hoogte van 2 meter of minder zou juist in het voordeel van plunderaars hebben gewerkt. Een kwestie van "inpakken en meenemen".
In de directe nabijheid van de Kruishaarderberg ligt de Ridderwal, die genoemd zou zijn naar boerderij "De Ridder of Klein Malenstein". Waar "Ridder" en "Stein" dan weer naar genoemd zijn wordt helaas niet belicht (een verdwenen "Bergvrede"?) wat jammer is omdat een collega van Bijvank (Van Dooren) zou hebben geconstateerd dat de Ridderwal moet zijn ontstaan door verstuiving van zand. Het lijkt bijna een tegenstrijdigheid: waarom zo'n krijgshaftige benaming voor een langgerekt zandduin?
Wellicht dat tóch moet worden gedacht aan een functie van de wal in een samenhang met een stelsel van landweren.
De eerdergenoemde scriptie van Bertus Brokamp sluit zo'n gebruik ook niet bij voorbaat uit. (o.a. pag. 13)
Als laatste nog de mogelijkheid dat de wal(len) gebruikt kon(den) worden bij overstromingen van de Zuiderzee: het nabijgelegen Nijkerk was een handels/ visserijstad. Ik beschik vooralsnog niet over duidelijke hoogtekaarten die e.e.a. uitsluiten. (Arch?)

Henk Wilbrink

ferry3
Forumkoning
Berichten: 525
Lid geworden op: Ma 07 Jun 2004, 11:33
Locatie: Wageningen

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door ferry3 » Ma 29 Aug 2011, 18:27

ferry3 schreef:Arch, heb je ook nog gelet op de mogelijke aanwezigheid van landweren in de omgeving? Met name in het zuidelijk deel van deze buurtschap dacht ik zoiets waar te nemen.
Ik hoop dat zo'n walburcht ooit eens " in situ" zal worden gereconstrueerd, in het buitenland zijn daartoe een paar interessante pogingen gedaan. In Nederland bestaat iets dergelijks volgens mij helemaal niet. Zou 't zeker voor niet- ingewijden een stuk interessanter maken.
Overigens: in het rustieke Appel zitten ze waarschijnlijk niet te wachten op extra toeristische drukte.

Groet,
Henk.
Via het boeiende topic over "De Vorstelijke Palts van Zutphen" (met een leuke foto van initiatiefnemer Hans Busio) kwam ik een link tegen over het castellum op de Hoge Woerd in Utrecht/ De Meern.
Da's tóch iets om jaloers op te worden! Zoiets moet ergens in Nederland toch lukken met een middeleeuwse walburcht:

"Het ontwerp van Architectuurstudio Skets is een interpretatie van het oude Romeinse fort dat op de Hoge Woerd stond. De circa 6 meter hoge en brede wal is met hout bekleed en wordt aangelegd rondom een rechthoekig binnenterrein van circa 90 x 100 meter. Net zoals de Romeinse soldaten dat 2000 jaar geleden deden, kunnen bezoekers op de wal lopen en tussen de kantelen door kijken naar wat zich buiten afspeelt. De vier toegangspoorten tot het Castellum hebben een robuuste uitstraling met 10 meter hoge torens.
De nieuwbouw voor het Castellum is zo ontworpen dat er allerlei culturele activiteiten kunnen plaatsvinden in de wallen en poortgebouwen. In het grote paviljoen komt een theater met 260 zitplaatsen, een archeologie museum en horeca. Hier wordt onder andere het Romeinse schip tentoongesteld dat in 2003 onder grote publieke belangstelling in De Meern is opgegraven".

Ik pleit zéker niet voor een reconstructie in Appel maar denk dat er bijv. in Rhenen (Heimenberg), Renkum (Duno), Berg en Dal (Mergelpe) of Zeddam (Montferland) mogelijkheden liggen tot visualisatie.
In Zeddam zijn er concrete plannen, maar op de top van de motte staat een hotel hinderlijk in de weg, zodat ik bij voorbaat mijn twijfels heb over die locatie.

Henk.

h busio
Forumbaron
Berichten: 13
Lid geworden op: Di 23 Aug 2011, 12:51
Locatie: Zutphen
Contact:

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door h busio » Ma 29 Aug 2011, 20:41

Leuk dat men in Utrecht iets substantieels gaat doen met het Romeins verleden. Ondanks het archeologisch en historisch belang van de vondsten, is er bijna nergens iets van te zien. Hopelijk wordt het een degelijk archeologisch museum en niet alleen een bezoekerscentrum met informatiepanelen. Een "Limesmuseum" zou zeker aanslaan, gezien de populariteit van de Romeinen. Daarmee hebben we ook meteen het bezwaar te pakken dat kleeft aan de donkere middeleeuwen: weinig tastbare, laat staan spectaculaire vondsten die aanslaan bij de (cultuur)consument. Ik zie het dus niet snel gebeuren dat er museale dingen gebeuren rond "onze" ringwallen. Misschien moeten we daar niet rouwig om zijn. Geschiedenis als "breedtesport" is nog nooit zo populair geweest en dat is natuurlijk mooi. We moeten echter wel een paar niches overhouden waar alleen de echte liefhebbers over kunnen dimdammen!

ferry3
Forumkoning
Berichten: 525
Lid geworden op: Ma 07 Jun 2004, 11:33
Locatie: Wageningen

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door ferry3 » Di 30 Aug 2011, 11:01

door ferry3 » Ma Aug 29, 2011 1:15 am

Aanvulling:

Plunderaars in deze streken moeten "die van Utrecht" zijn geweest:

Cit. internet:

"De kapel zou getroffen kunnen zijn door de veenbrand, die in 1222 in Vunnilo uitbrak. Immers in dat jaar wordt door eigenaren van erven in de buurtschappen Wullenhoven, SLICHTENHORST, Holk, De Veenhuis, Nekkeveld, Ark en Doornsteeg beloofd, dat zij gezamenlijk in het onderhoud van de pastoor zullen voorzien. Toen zal een nieuwe kerk zijn gebouwd, waaraan de plaatsnaam Nijkerk is ontleend.
Het kerkdorp, onbeschermd tegen de ZEEVLOEDEN van de toenmalige Zuiderzee, vraagt aan Reijnout III van Gelre om het land met een dijk te mogen beschermen; 28 maart 1356 wordt hiertoe vergunning verleend.
Als grensplaats tussen het bisdom Utrecht en het hertogdom Gelre heeft Nijkerk veel te lijden van oorlogsgeweld en in 1412 wordt het dorp verwoest. Hertog Reinold IV van Gelre verleent Nijkerk als vergoeding voor de schade op 27 maart 1413 stedelijke vrijheid en rechten. Verder krijgt men onder ander vrijdom van landtollen in Gelre.

Nijkerk wordt na enige tijd met een gracht omringd. Drie poorten geven toegang tot "de Vest", voor stadsmuren heeft vermoedelijk het geld ontbroken. Spoedig daarna moet Nijkerk het ontgelden in de Utrechts-Gelderse oorlogen en brandt in 1421 de kerk af. Het duurt tot 1461 voordat men kan beginnen met de herbouw. Om STROOPTOCHTEN tegen te gaan laat Hertog Arnoud in 1427 het slot Hulckensteijn bouwen, even ten noorden van de zeedijk, waardoor hij de mond van de Eem beheerst en de bewoners van de Veluwe kan beschermen. In 1989 is bij baggerwerkzaamheden een stenen muur aangetroffen welke mogelijk deel heeft uitgemaakt van het slot".

Aanleg van een landweer als "voorpost" in de directe omgeving rond 1427 is dan wellicht niet denkbeeldig.
Bouwheer Hertog Arnoud?

Henk.

PS: mogelijk door een fout mijnerzijds is deze bijdrage ook op een ander topic terechtgekomen (Genealogie/ Pelgrim Sticken de Redamme), waar ik 'm helaas niet meer kan verwijderen. (Alfred?)

arch
Forumheer
Berichten: 31
Lid geworden op: Do 06 Nov 2008, 17:52
Locatie: Amsterdam
Contact:

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door arch » Di 30 Aug 2011, 15:38

http://historischgeografischeartikelen. ... rberg1.pdf

Nog wat leesvoer over de Kruishaarderberg. Ik ben erg druk op het moment, en zal met
binnenkort weer volop in de materie storten, groetjes :P

ferry3
Forumkoning
Berichten: 525
Lid geworden op: Ma 07 Jun 2004, 11:33
Locatie: Wageningen

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door ferry3 » Di 30 Aug 2011, 16:02

arch schreef:http://historischgeografischeartikelen. ... rberg1.pdf

Nog wat leesvoer over de Kruishaarderberg. Ik ben erg druk op het moment, en zal met
binnenkort weer volop in de materie storten, groetjes :P
Dank voor het plaatsen van de link, Arch. Dat lukte mij niet met de " Rapportage Kruishaarderberg" van aug. 25, 10.01 welke er bij het kopiëren wel als een link uitzag, maar niet als zodanig op het forum terchtkwam. (?)
Is wél zo handig voor de lezers!
Benieuwd naar jouw bevindingen!

Henk.

arch
Forumheer
Berichten: 31
Lid geworden op: Do 06 Nov 2008, 17:52
Locatie: Amsterdam
Contact:

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door arch » Di 30 Aug 2011, 17:56

Hoi Ferry, je bracht onlangs de Hunnenschans naar dit onderwerp, en ik ben een denkbeeldige lijn
vanaf daar naar de Appelburcht gaan trekken en heb daarbij de hoogtekaart bekeken. Daarbij viel de
Kruishaarderberg me al in het oog. Met wallen van 8 meter hoog t.o.v. de Appelburcht nogal afwijkend.
Nu heb ik redelijk wat landweren bekekeken, mijn persoonlijke mening is dat de Appelburcht alles
kan zijn, maar géén burcht. Deze wallen zijn hooguit twee meter hoog. Maar goed, ik heb 0,0 kennis
van prehistorische wallen, laat dat even gezegd zijn. Aangezien er geen sporen van een pallisade is
aangetroffen versterkt dat mijn vermoeden. Alleen de ovale vorm doet me nog twijfelen.

Weer terugkomend op de hoogtekaart, ik heb in die regio (echt erg veel!!) structuren gezien die niet door
de natuur zijn ontstaan. (Denk aan ovalen, circels en lijnen) Wat sommige geleerden ook beweren! Neem
de Ridderwal (zie afbeelding) bijna kaarsrecht vanaf de grond bezien, vanuit de lucht maakt het een flauwe
bocht, een halve ovaal maar overal even breed en de foto bevestigd mijn vermoeden, deze wal zou door de

http://v5.cache7.c.bigcache.googleapis. ... _counter=1

natuur zijn gevormd? Te regelmatig naar mijn gevoel. Eén en ander ligt wel allemaal op één lijn, je zou
kunnen stellen dat het bijna geen toeval kan zijn. Ik heb de hoogtekaart eens geprojecteerd op die
van Google Earth, en wat lokaties aangevinkt. Omgeving Nijkerk is zeer goed vertegenwoordigd. Als
je nu het gebied tussen Nijkerk en de Hunnenschans bekijkt op de hoogtekaart, dan kan je her en der
vreemde vormen herkennen, die dan ter plaatse grafheuvels blijken te zijn, kortom oerbewoning. En
waar mensen woonden verdedigde zich men, dus hoogstwaarschijnlijk zullen hier ook restanten liggen.
Jammer dat een gedeelte van het terrein militair oefenterrein is, daar mogen we niet komen vrees ik.

Afbeelding

Ik heb helaas erg weinig tijd deze periode, maar ik wil enkele objecten eens in het "echt" gaan bekijken
en als ik overtuigd ben dat het ofwel landweren, ofwel schansen of redouten zijn wil ik ze eens op de
kaart toevoegen, gewoon voor de gein. Onafhankelijk van hun ouderdom, dat zegt natuurlijk niets. Een
strategische plek duizend jaar gelden was tijdens de Tachtigjarige Oorlog misschien wel net zo strategisch,
ofwel, een oeroude versterking die misschien gemoderniseerd werd door Spaanse, danwel Staatse troepen. Wie
zal het zeggen?? Eens zien of er misschien structuren of linies zichtbaar worden.

Ik heb een aantal vermoedens, en misschien zullen die ooit bevestigd worden, of juist ontkracht. Het lijkt
erop dat de kustlijn van de Zuiderzee ooit wat meer landinwaards heeft gelegen, in dat geval zouden de
omwalde gebieden ooit aan de kust hebben gelegen. (Ik denk nu even richting Kuinderburcht). Waarom zouden
kustbewoners daar geen prefentieve maatregelen genomen hebben tegen plunderende zeevolkeren?

Het zijn even losse gedachten van me, misschien wel heel ver gezocht. Enfin, als ik wat meer tijd heb wil
ik eens gaan puzzelen, vreemde structuren in kaart brengen, en eens gaan bekijken. Wie weet wat het brengt?

Groetjes Arch

ferry3
Forumkoning
Berichten: 525
Lid geworden op: Ma 07 Jun 2004, 11:33
Locatie: Wageningen

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door ferry3 » Di 30 Aug 2011, 18:41

Heel informatief over de fenomenen in dit landschap is de folder "Typisch Putten" van het Gelders Genootschap
met o.a. een kaart van het "kampenlandschap" Werkende link lukt zowaar:

Http://www.geldersgenootschap.nl/upload ... putten.pdf.

Henk.

h busio
Forumbaron
Berichten: 13
Lid geworden op: Di 23 Aug 2011, 12:51
Locatie: Zutphen
Contact:

Re: Hamelandse burcht in Appel? DUITS "ZUSJE"?

Bericht door h busio » Ma 05 Sep 2011, 18:02

Een googletochtje langs potentiële gebieden met even potentiële ringwallen, bracht mij in het Duitse Stade. Deze hanzestad aan de Elbe had een vroegmiddeleeuwse voorganger met ringwal en landweren. Zie:

http://www.stadt-stade.info/politik_und ... denschanze

Oja, ook nog een houten straatweg tussen deze aardwerken: Indrukwekkend stukje archeologie!

ferry3
Forumkoning
Berichten: 525
Lid geworden op: Ma 07 Jun 2004, 11:33
Locatie: Wageningen

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door ferry3 » Ma 05 Sep 2011, 20:34

Een werkelijk fenomenale beschrijving van middeleeuwse (wal)burchtenbouw is te vinden op de site:
http://slawenburgen.npage.de/
Met name zijn de rubrieken:
Home, Burgaufbau, Vermutete Burgen und Siedlungen en Rekonstruktionsbilder
uitermate informatief.
En daarbij nogmaals een pleidooi om ergens in Nederland zo'n reconstructie tot stand te brengen.
De periode van ca. 800- 1100 is in dit opzicht een blinde vlek, waarvan nauwelijks iets tastbaars te zien valt.

Henk.

h busio
Forumbaron
Berichten: 13
Lid geworden op: Di 23 Aug 2011, 12:51
Locatie: Zutphen
Contact:

Re: Hamelandse burcht in Appel?

Bericht door h busio » Ma 05 Sep 2011, 21:55

Inderdaad hoogst interessant die Slavische resten in het huidige Duitsland. Zeker wanneer die ten westen van de Elbe worden aangetroffen: die Slavische stammen stonden bijna aan de Hamalandse grens ;-).

Plaats reactie

Wie is er online

Gebruikers op dit forum: Geen geregistreerde gebruikers en 1 gast