Bredevoort, anno 2000

Wapen van Bredevoort.

Na de middeleeuwen

Vlag van Bredevoort.

Onderdeel van gemeente Aalten

Bredevoort is de enige stad in de gemeente Aalten. Het dorp Aalten doet in ouderdom zeker niet onder voor Bredevoort, want Aalten is waarschijnlijk rond 600 ontstaan. In een oorkonde uit 828 wordt Aalten genoemd als Aladna. De Aaltense nederzetting ontstaat al vroeg. Het min of meer heuvelachtige terrein en de aanwezigheid van de rivier de Slinge zijn goede condities voor een nederzetting. In het museum Frerikshuus is een fraaie collectie van gebruiksvoorwerpen, kostuums, afbeeldingen en meer van de streekhistorie te zien.

 

Na de Middeleeuwen

Houten muurankers zijn anno 2000 nog steeds te zien in Bredevoort.Bredevoort speelt na de Middeleeuwen een belangrijke rol in de Tachtigjarige Oorlog. Over deze rol kan gemakkelijk een site te vullen, maar dat valt buiten het tijdsbestek van deze site. In de zeventiende eeuw worden de muren geslecht en vervangen door aarden wallen en zes bastions of bolwerken. Van de imposante verdedigingswerken is nog altijd een deel te zien. Van het middeleeuwse Bredevoort zijn slechts fundamenten overgebleven. Twee grote stadsbranden in 1597 en 1619 hebben veel verwoest en de ontploffing van de kruittoren van het kasteel Bredevoort in 1646 vaagt de laatste resten weg. Het kasteel wordt met de grond gelijk gemaakt en nooit meer opgebouwd.

'Beschermde boekenstad'

Anno 2000 is Bredevoort een beschermd stadsgezicht van ongeveer vijf hectare. Vele huizen in de oude stadskern dateren van na 1646, hetgeen aan de gevels en het vakwerk van de muren goed te zien is. Het stratenpatroon is echter sinds de Middeleeuwen niet veranderd. De smalle straten met de bebouwing zonder vaste rooilijn benadrukken de oude sfeer van de stad.
Sinds 1992 profileert Bredevoort zich als boekenstad. Inmiddels hebben zich er thans zo'n twintig antiquariaten gevestigd. Hierdoor zijn de activiteiten enorm toegenomen en is het, met regelmatig boekenmarkten, een leuke plaats om te bezoeken. Net als in de Middeleeuwen trekken er weer mensen van heinde en verre naar de stad om speciale producten aan te schaffen. Overbodig om te zeggen dat er op het genealogische en geschiedkundige vlak vele boeken over De Graafschap in Bredevoort zijn te vinden.

Een stadswandeling

 

Huidige Bredevoort met daarop de middeleeuwse grachten geprojecteerd.

Maak het oude middeleeuwse grachtenstelsel om Bredevoort zichtbaar door de muisaanwijzer over de plattegrond te bewegen. De grachten verdwijnen weer als u de plattegrond met de muis verlaat.

Het kasteelterrein

't Zand, anno 2000.De stadswandeling begint midden in de stad op 't Zand. Ga met de rug naar het grootste gebouw staan zodat je 't Zand overziet. Dit gebouw heet Sint-Bernardus en is aanvankelijk de woning van Bernardus Roelvink, de rentmeester van prins Willem V. Later wordt het een burgerwoning en vanaf 1900 een sanatorium. Thans is het een bejaardencentrum. Aan de rechterhand staat het beeld van Hendrikje Stoffels, de tweede echtgenote van Rembrandt.
't Zand is tegenwoordig een plein en ligt aan de rand van de stad; in de Middeleeuwen bestaat het uit water. Het is namelijk de gracht tussen kasteel en stad. Aan de linkerkant van de school, links voor ongeveer in het midden van het terrein, zijn in 1978 muurresten en paalresten gevonden. Deze palen zijn toentertijd geïnterpreteerd als de palen van de brug die toegang geeft naar het kasteel. Ook zijn hier bij grondwerkzaamheden voor het riool op twee plekken onderaardse gangen aangetroffen. Eén halverwege richting Hozenstraat, tegenover de school en één onder 't Zand nr. 17. Deze gang loopt schuin onder het pand in de richting van het voormalige kasteel.
Wapen van de heren van Gemen.Steek 't Zand recht over. Aan de andere kant van het plein staan drie huizen. Links van het middelste huis is er een leuk doorkijkje. Op 't Zand nummer 2 bevindt zich het eerste wapenschild van een van de Bredevoortse borgmannen. Het is meteen de belangrijkste borgman, namelijk de heer van Bredevoort in 1388: Hendrik III van Gemen Ψ. Her en der door Bredevoort verspreid komen meer van dergelijke wapenschilden voor. De huizen waar ze op prijken zijn echter niet de werkelijke woonplaatsen van de ridders.
Ga bij het linkse huis van de drie de Hozenstraat in. Volg deze linksaf de hoek om. Hier zijn enkele fraai gerestaureerde huizen en tuinen te zien. Hier ziet men het wapenschild van Jorien van Loen, mogelijk familie van de graven van Lohn. Sla aan het einde van deze straat linksaf en loop rechtdoor langs het voormalige schoolgebouw tot aan het huis Zandlust. Ter hoogte van de school zijn in 1985 bij de restauratie van het 'Breede-huis' aan de overkant in de grond houten paalresten, een gemetseld gewelf en een 1,10 meter dikke muurfundering aangetroffen.
Op de hoek van de Hozenstraat en 't Zand is in 1949 bij de bouw van de huizen een dikke muur aangetroffen, een aantal meters van de straat verwijderd en er parallel mee lopend. Op een diepte van een paar meter zijn paaltjes aangetroffen met ijzeren ringen en vlechtwerk. Er zijn vele vondsten gedaan, waaronder gave trechterbekers van Siegburgs aardewerk.
Ga linksaf 't Zand op met aan de rechterhand enkele terugliggende huizen. Deze huizen staan met de voorgevel op de fundamenten van de ringmuur om het kasteel. Loop rechtdoor en ga bij Sint- Bernardus even het steegje in om de tuin te bewonderen. Het deel dat nu is afgelegd omvat het voormalige kasteelterrein. De bezoeker heeft over de 'grachten' gewandeld.

't Boerderi'jken

't Boerderi'jken, anno 2000.Vervolg de weg door de Prinsenstraat. Op de hoek van de Prinsenstraat en 't Zand zijn in 1974 bij de bouw van het huis muurresten en resten van houten palen aangetroffen. Aan het begin van de Prinsenstraat ligt een fundament van een muur in de grond van drie meter dik. Op nummer 8 opnieuw een wapenschild van een borgman. Ditmaal dat van Reiner van HönnepelWapen van de heren van Honnepel., borgman in 1376. Zijn wapen vertoont ook veel overeenkomst met die van de graven van Lohn. Waarschijnlijk is hij ook familie van dit roemruchte gravengeslacht. Rechts van nummer 8 is mooi vakwerk te zien.
Ga rechtsaf de Landstraat in. Hier sta je bij de Aalterpoort, een van de twee poorten die Bredevoort rijk was. Keer terug en ga rechtsaf de Kerkstraat in. Op nummer 6 vind je 't Boerderi'jken, een oude stadsboerderij uit 1700. Tegenwoordig is hier een winkel gevestigd, zodat de oorspronkelijke inrichting tijdens winkeluren te bewonderen is.

De 'Prins van Oranje'

Loop door richting R.K. kerk. Daar waar de straten bijeenkomen ligt het rondeel in de stadsmuur, waar prins Maurits in 1597 als overwinnaar de stad in komt. Hier in de Koppelstraat is in 1938 bij de aanleg van het riool een 1,5 meter dikke muur in de grond aangetroffen. Ga schuin aan de overzijde tussen de nummers 11 en 13 een smal steegje in. Nu zie je de molen 'Prins van Oranje' voor je die op een bolwerk van de verdedigingswallen staat. Het steegje eindigt bij een zandpad. Volg dit tot bij de molen, daar heb je een mooi uitzicht over Bredevoort. Dit bolwerk 'Welgemoed' geeft een goede indruk van de hoogte van dergelijke verdedigingswerken.
Ga langs de maalderij over de verharde weg naar beneden. Op de hoek van Landstraat met Ambthuiswal staat de tweede middeleeuwse poort van Bredevoort. Op deze viersprong zijn bij verschillende opgravingen oude fundamenten van de Misterpoort gevonden. Bijvoorbeeld in de hoek met de Ambthuiswal is in 1939 tijdens rioleringswerkzaamheden een onderaardse gang aangetroffen. Wie de gang volgt, stuit na enkele meters op een 1,15 meter dikke muur.
Ga linksaf via de Landstraat de stad weer in. Passeer de Vismarkt en loop door tot de Officierstraat. Ga hierin en kijk in de bocht achterom voor een mooi uitzicht. Wandel vervolgens de Officierstraat uit en ga rechtsaf de Koppelstraat in. Loop deze uit en houd rechts aan om op de Markt bij de pomp te komen.

St. Joriskerk

St. Joriskerk, anno 2000.Aan de Markt staat de laatgotische Sint-Joriskerk, waarvan de fundamenten uit 1316 stammen. Dit is een van de weinige protestantse kerken die in de zeventiende eeuw zijn gebouwd. De kerk kreeg in 1672 een fraaie rococo preekstoel en werd later voorzien van een Naber-orgel. Elke dinsdagmiddag in de zomervakantie en de maandelijkse grote boekenmarkten is de kerk te bezichtigen. De kerk dankt haar naam aan de schutspatroon van de borgmannen van Bredevoort, Sint-Joris die de draak overwint. Op de toren staat daarom niet de traditionele haan, maar Sint-Joris.
Wie met het gezicht naar de kerk staat, ziet op de hoek van de markt aan de rechterhand een borgmanshuis op nummer 7. Samen met nummer 5 zijn dit rijksmonumenten.
Voor de kerk langs lopend zie je een wit huis met opschrift 'anno 1613'. Dit pand is eveneens een rijksmonument. Ga tussen de kerk en dit pand door. Let op de achtergevel van het huis. Hier zie je vele duivengaten. Het houden van duiven is in de Middeleeuwen een 'heerlijk recht', alleen voorname lieden mogen dan duiven houden. Achter in de kerk zit in de muur een, tegenwoordig dichtgemetseld, raam. Door dit raam moeten melaatsen de dienst kunnen volgen.
Sla achter de kerk gekomen linksaf. Aan de linkerhand staan aan het einde van deze straat twee huizen met een "eerste steen" uit 1904. Dit is de vroegere boterfabriek, waarnaar de Boterstraat is vernoemd. De steeg ertegenover is in de Middeleeuwen het pad langs de stadsmuur. Aan het eind van de Boterstraat ga je linksaf een klinkerpad op. Je loopt nu over de Ambthof. Dit terrein is sinds de zestiende eeuw onbebouwd gebleven. Aan het eind van dit pad staat aan de rechterhand een fraai gerestaureerd vakwerkpand. Ga linksaf de Gasthuisstraat in. Loop deze uit, en bij Hendrikje Stoffels eindigt de wandeling.

Literatuur

  1. Alle de XIV boeken van de Geldersse geschiedenissen, Arend van Slichtenhorst,
    Jacob van Biesen, Arnhem, 1659.
  2. Acten betreffende Gelre en Zutphen 1107-1415, P.N. van Doorninck en Dr. J.S. van Veen,
    Gebrs. Van Brederode, Haarlem, 1908.
  3. De stedebouwkundige ontwikkeling in Nederland, Dr. Ir. W.B. Kloos,
    Allert de Lange, Amsterdam, 1947.
  4. De opkomst van Zutphen, Willem de Vries,
    Van Gorcum & Comp. N.V., Assen, 1960.
  5. Ministerialiteit en ridderschap in Gelre en Zutphen, Jonkvrouwe Dr. J.M. van Winter,
    S. Gouda Quint - D. Brouwer en zoon, Arnhem, 1962.
  6. De historie van het oude Gelre onder eigen vorsten, G. Prop,
    W.J. Thieme & Cie., Zutphen, 1963.
  7. Bloemlezing uit de historie der gemeenten Aalten, Dinxperlo en Wisch, D.W. Kobes,
    Fa. Gebr. De Boer, Aalten, 1966.
  8. De Middeleeuwse Stad, Prof. dr. W. Jappe Alberts,
    Fibula-van Dishoeck, Bussum, 1968.
  9. Stad en platteland in de Middeleeuwen, Prof. dr. David Nicholas,
    Fibula - van Dishoeck, Bussum, 1971.
  10. Het einde van de horigheid in Twente en Oost-Gelderland 1795-1850, P.G. Aalbers,
    De Walburg Pers, Zutphen, 1979.
  11. Geschiedenis van Gelderland van de vroegste tijden tot het einde der Middeleeuwen, Dr. W. Jappe Alberts,
    N.V. Martinus Nijhoff's Boekhandel en Uitgeversmaatschappij, 's-Gravenhage, 1966.
  12. Gemeentewapens, Jaarboek Achterhoek en Liemers, diverse auteurs,
    De Walburg Pers, Zutphen, 1982.
  13. Tweeduizend jaar geschiedenis van Gelderland, Klaas Jansma en Meindet Schoor,
    Uitgeverij Inter-Combi van Seijen, Leeuwarden, 1986.
  14. Heraldiek, bronnen, symbolen en betekenis, Ottfried Neubecker e.a.,
    Atrium, Alphen aan de Rijn, 1988.
  15. Familiewapens, oorsprong en betekenis, Roelof Vennik,
    Wilkerdon, Rotterdam, 1988.
  16. Bredevoort een heerlijkheid, J.F.Th. de Beukelaer e.a.,
    Stichting 800 jaar veste Bredevoort, Bredevoort, 1988.
  17. Met het oog op Silvolde, H.L.J. Kolks en B.J. Dorresteijn e.a.,
    De IJsselstroom, 1988.
  18. Vijftig eeuwen volk langs de IJssel, Willy H. Heitling en Leo Lensen,
    Terra, Zutphen, 1990.
  19. Oorlogen, diverse auteurs,
    In: Ach lieve tijd, deel 10,
  20. Uiotgeverij Waanders B.V., Zwolle, 1997.
  21. Onstaan Bredevoort m.b.t. geografie, Henk Ruessink,
    Mondelinge mededeling.
  22. Wikipedia, Bredevoort.

Gegeven in den jair ons Heren, doen men screeff MM op den tweeden Pasendag.