Bronkhorst, anno 2000

Anno 2000 en verder

Steenderen

Wapen van de gemeente Bronkhorst.Bronkhorst is sinds de herindeling door Napoleon onderdeel van de gemeente Steenderen. Kerkelijk gezien valt de kapel van Bronkhorst in de Middeleeuwen onder de parochie van Steenderen. Dit dorp bestaat al eeuwenlang maar heeft het nooit tot een stad geschopt. Al heel vroeg staat hier een hof van de bisschop van Utrecht. Graaf Hendrik II van Gelre Ψ voegt Steenderen in het begin van de twaalfde eeuw aan zijn bezittingen toe.

Zicht op Bronkhorst, anno 2000.

Een open stad

Vlag van gemeente Bronkhorst.Een grote stadsbrand in 1633 heeft middeleeuws Bronkhorst definitief verwoest. Desalniettemin krijgen hedendaagse bezoekers toch een goede indruk van de openheid van een middeleeuwse stad. De steden in De Graafschap zijn namelijk nooit dicht bebouwd geweest. De meeste huizen in de Achterhoekse steden zijn boerderijen. En van deze zogenaamde stadsboerderijen zijn in Bronkhorst diverse voorbeelden overgebleven. De meeste huizen stammen uit de negentiende eeuw en vallen bijna allemaal onder de Monumentenwet. Van enkele huizen vermoedt men dat ze achttiende-eeuws zijn. De kapel is het enige gebouw dat de Middeleeuwen heeft overleefd. Het stratenplan is eeuwenoud en er is een klein stukje stadsgracht te zien.

Een stadswandeling

Het huidige Bronkhorst met hierop de middeleeuwse grachten geprojecteerd.

Maak het oude middeleeuwse grachtenstelsel om Bronkhorst zichtbaar door met de muis over de plattegrond te bewegen. De grachten verdwijnen weer als u de plattegrond met de muis verlaat.

De stadwandeling begint bij de kapel aan het Gijsbertplein 1344. Dit plein is vernoemd naar Gijsbert V van Bronckhorst Ψ die samen met zijn vrouw Catharina van Leefdael Ψ in 1344 de kapel sticht. De middeleeuwse geschiedenis van de kapel wordt elders beschreven.

In de kapel

Kapel, anno 2000.De kapel is dagelijks geopend tot 18.00 uur. In de zomer zijn hier geregeld exposities. In de kapel is een wapenbord te zien met daarop het wapen van de heren en graven van Bronckhorst. Er staat een houten beeldsnijwerk met het volle wapen van Joost, graaf van Limburg en Bronckhorst, heer van Stirum, Wisch en Borculo, pandheer van Liedberg (1560-1621). In het eerste en derde kwartier staat de leeuw van Limburg en in het tweede en vierde de leeuw van Bronckhorst. Het hartschild is het wapen vanWisch. Rechts van het wapenbord hangt het volle wapen van zijn vrouw Maria, gravin van Holstein-Schauenberg, vrouwe van Gemen (1560-1616). Het kabinetorgel stamt uit circa 1750. Verlaat de kapel en ga rechtsaf de Kapelstraat in.

Het Hooge Huys

Aan het eind van de Kapelstraat staat het Hooge Huys. Dit is het opvallendste huis in Bronkhorst. Het is namelijk het enige 'stedelijk' aandoende pand in Bronkhorst. Tot omstreeks 1800 heet het huis 'Ophemert' en volgens de muurankers is het gebouwd rond 1633. Men vermoedt dat de achterkant van dit pand bestaat uit delen van de middeleeuwse stadsmuren.
Hooge Huys, anno 2000. De eerstbekende eigenaar is Bernhard Buck, de rentmeester van Herman Otto van Limburg-Stirum, wiens familie het kasteel Bronckhorst bezit. Bij een geschil tussen Herman Otto en de weduwe van Bernhard Buck blijkt uit de overgeleverde stukken uit 1638 en 1639 dat de noordelijke stadsgracht vlak achter het Hooge Huys loopt. In 2000 is een omvangrijke renovatie afgesloten. Ga rechtsaf de Bovenstraat in en meteen linksaf de Uilenhoek in.

Het schoolmeestershuis

Meteen links staat het schoolmeestershuis waar een eeuw geleden de koster de jeugd uit Bronkhorst les geeft. Tegenover dit huis staat een van de twee nog aanwezige stadspompen. Bij het oude smeedijzeren hek heeft de bezoeker uitzicht op een oude hooiberg. Ook vallen de typische lage dakgoten op. In het verlengde van de straat staat een vooroverhellende schuur die in 1992 in oude luister is hersteld. Ga terug naar de Bovenstraat richting kapel. Let onderweg op de ingelegde stoepen. Voor de ingangen van de huizen is het zandloperpatroon te herkennen dat vaak te zien is op luiken en deuren.

De Gouden Leeuw

Herberg 'De Gouden Leeuw', anno 1996.Op de hoek van de Bovenstraat en Onderstraat is herberg 'De Gouden Leeuw' gevestigd. De trapgevel van dit pand stamt uit de vijftiende eeuw. De herberg bestaat uit twee delen, waarvan het rechtse deel waarschijnlijk in 1600 is opgetrokken op misschien nog oudere fundamenten. In 1666 is het gedeeltelijk door brand verwoest. Een van de vier burgemeesters van Bronkhorst woont er dan. Het linkergedeelte, oorspronkelijk de deel, dateert uit de negentiende eeuw. Aan dit pand is in 1926 een boerderij geplakt, die deels op de oude stadsgracht staat.
Ga de Onderstraat in en meteen na de parkeerplaats van De Gouden Leeuw, naast de Heeren van Bronckhorst, linksaf het grintpad in tussen de weilanden en volkstuinen. Het lijkt een privépad, maar er leidt een smal openbaar paadje langs het huis. Na een paar haakse bochten komt u langs de joodse begraafplaats. Joden uit de regio liggen hier begraven. Ga via de verharde weg (Maneveld) rechtsaf 't Hof in en weer rechtsaf de Onderstraat opnieuw in.

Langs vele monumenten

Het eerste huis aan de linkerkant is de woning met werkplaats van de middeleeuwse stadstimmerman. De muurankers aan de voorzijde (achterzijde staat aan de straatkant) herinneren aan de stadsbrand in 1770 die alle huizen ten oosten van de Steenpoort in de as legt. Vervolg uw weg door de Onderstraat. De winkel 'Heeren van Bronckhorst' is de oude bakkerij. De grote oven in de winkel herinnert daar nog aan. Hier steekt u de voormalige stadsgracht over naar de plaats waar in de Middeleeuwen de Steenpoort staat. In die tijd is de stad Bronkhorst beschermt door wallen, (deels) stadsmuren en grachten.
U passeert het Dickens-museum dat van Pasen tot de herfstvakantie iedere dag van 10.00 tot 17.00 uur is geopend. Ga linksaf de Boterstraat in. Hier staan enkele zogenaamde 'Saksische' boerderijen, maar de benaming 'hallehuizen' klopt beter. Aan het eind van de Boterstraat heeft u uitzicht op de Bronkhorster molen. De molen staat aan de weg naar Spaensweert, een oude havezate die meer naar rechts in het landschap als boerderij is te zien. De molen is te bezichtigen als er molenaars aanwezig zijn. Ga terug door de Boterstraat en ga linksaf. Passeer het hek en ga linksaf het pad in om op de kasteelgrond te komen.

Spaarzame resten van het kasteel

Wapen van de heren van Bronckhorst.Ga rechtsaf de burchtheuvel op. Helaas is er van het roemruchte kasteel niets anders over dan stenen in de grond, maar er zijn plannen om de resten op te graven. Omgeven door een flinke gracht ligt hier in de Middeleeuwen het stamslot van de heren van Bronckhorst, een van de vier bannerheren. Het uitzicht vanuit de toren moet prachtig zijn geweest. U kunt hier de sfeer opsnuiven die alle Willems en Gijsberten achter hebben gelaten. Op het hoogste punt bevindt zich een waterput die anno 2000 nog altijd water bevat. Ga na de afdaling over de trap rechtsaf en op de verharde weg opnieuw rechtsaf.
Laatste restanten van de stadsgracht van Bronkhorst, anno 2000.Het loont de moeite om de wandeling uit te breiden en de Veerweg af te lopen om een blik te werpen op het IJssellandschap. Ga rechtsaf terug naar de stad. Aan uw linkerhand is het laatste deel van de stadsgracht te zien. Drie schuren staan op een gedempt deel van de gracht. Na de bocht bij de drie schuren komt u op de plek waar in de Middeleeuwen de Veerpoort staat. U vervolgt uw weg door de Bovenstraat en komt bij de kapel uit waar de stadswandeling eindigt. Voor openingstijden van het Dickens-museum en de molen kunt u bellen met de VVV te Zutphen, telefoon 0575-519355.

Literatuur

  1. Alle de XIV boeken van de Geldersse geschiedenissen, Arend van Slichtenhorst,
    Jacob van Biesen, Arnhem, 1659.
  2. Wapenboek der Ridders van de Duitse Orde, mr. W.J. baron D'Ablaing van Giessenburg,
    C. van Doorn en zoon, 's-Gravenhage, 1871.
  3. Wapenboek van den Nederlandschen Adel, J.B. Rietstap,
    J.B. Wolters, Groningen, 1887.
  4. De wapens van den tegenwoordigen en den vroegeren Nederlandschen Adel, J.B. Rietstap,
    J.B. Wolters, Groningen, 1890.
  5. De opkomst van Zutphen, Willem de Vries,
    Van Gorcum & Comp. N.V., Assen, 1960.
  6. Ministerialiteit en ridderschap in Gelre en Zutphen, Jonkvrouwe Dr. J.M. van Winter,
    S. Gouda Quint - D. Brouwer en zoon, Arnhem, 1962.
  7. De historie van het oude Gelre onder eigen vorsten, G. Prop,
    W.J. Thieme & Cie., Zutphen, 1963.
  8. Geschiedenis van Gelderland van de vroegste tijden tot het einde der Middeleeuwen, Dr. W. Jappe Alberts,
    N.V. Martinus Nijhoff's Boekhandel en Uitgeversmaatschappij, 's-Gravenhage, 1966.
  9. De scheiding, Steenderen en Bronckhorst in de reformatietijd, J.A.S. Offenberg,
    De Walburg Pers, Zutphen, 1976.
  10. Middeleeuwse Kastelen, Paul E. van Reyen,
    C.A.J. van Dishoeck, Bussum, 1965, vierde druk, 1979.
  11. Bronkhorst, korte historie van stad en heerlijkheid, E.J. van Ebbenhorst Tengbergen,
    De Walburg Pers, Zutphen, 1981.
  12. Middeleeuwse kastelen van Gelderland, F.M. Eliëns en J. Harenberg,
    Uitgeverij Elmar B.V., Rijswijk, 1984.
  13. Het Hof van Gelre, Cultuur ten tijde van de hertogen uit het Gulikse en Egmondse huis (1371-1473), Gerard Nijsten,
    Kok Agora, Kampen, 1993.
  14. Drostambt en schoutambt - De Gelderse ambstorganisatie in het kwartier van Zutphen (ca. 1200-1543), Jan Kuys,
    Uitgeverij Verloren, Hilversum, 1994.
  15. 1000 jaar kastelen in Nederland, H.L. Janssen, J.M.M. Kylstra-Wielinga, B. Olde Meierink (redactie),
    Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 1996.
  16. International civic arms, Ralf Hartemink.
  17. Huis Ophemert of Hooge Huys, Rijksmonumenten.

Gegeven in den jair ons Heren, doen men screeff MCM ende XCIX des Vrydages nae sunte Lucas dach, dat was op ten twee ende twintigsten dach der maent van Octobris.