Het Habsburgse huis

Het huis Habsburg stijgt in de loop van de vijftiende eeuw op tot de dominante dynastie van het Heilige Roomse Rijk. Vanaf 1438 raakt de Duitse kroon vrijwel onafgebroken in Habsburgse handen. Voor Oost-Nederland is de betekenis lange tijd indirect, maar onder de laatste twee hier behandelde keizers — Maximiliaan I en Karel V — komt het Habsburgse gezag via de Bourgondische erfenis naar Gelre, het Oversticht en Drenthe.

Albrecht II, 1437-1439

Met het uitsterven van het huis der Luxemburgers gaat de erfenis van Sigismund — Bohemen en Hongarije — over op de Habsburgse hertog Albrecht V van Oostenrijk, geboren op 10 augustus 1397. Hij is een verre nazaat van Rudolf I van Habsburg Ψ, de eerste Habsburger op de Duitse koningstroon (1273-1291). De Duitse keurvorsten kiezen Albrecht V in 1438 tot Rooms-koning, waarmee hij Albrecht II wordt.

Door de vereniging van Oostenrijk, Hongarije en Bohemen beschikken de Habsburgers nu over een machtsbasis waarmee zij de keurvorsten voor langere tijd hun wil kunnen opleggen. In Duitsland voltrekt zich wat in Engeland en Frankrijk al veel eerder gebeurde: het koningschap wordt feitelijk erfelijk. Tot 1806 zullen de Habsburgers de Duitse kroon bezitten. Op 27 oktober 1439 sterft Albrecht II in Neszmély aan de gevolgen van een veldtocht tegen de Turken. Van Habsburgs gezag in Oost-Nederland is nog geen sprake: Gelre staat onder Arnold van Egmond, het Oversticht onder de bisschop van Utrecht, en Drenthe binnen datzelfde bisschoppelijke bestuur.

Frederik III, 1440-1493

Frederik, hertog van Binnen-Oostenrijk en Stiermarken, volgt als Frederik III Albrecht II op. Hij is geboren op 21 september 1415 en treedt op als regent voor de ongeboren zoon van Albrecht II, Ladislaus Posthumus, de latere koning van Hongarije en Bohemen. Ladislaus sterft jong in 1457, waarna de opvolgingsstrijd over zijn koninkrijken opnieuw losbarst.

In 1452 wordt Frederik III door paus Nicolaus V in Rome tot keizer gekroond. Hij is de laatste Duitse koning die deze kroning in Rome ontvangt. Frederik steunt de paus in het conflict met de conciliairen over kerkhervorming. Op 19 augustus 1493 overlijdt hij in Linz.

Tijdens Frederiks lange regering verovert Karel ‘de Stoute’ van Bourgondië in 1473 Nijmegen. De zesjarige Karel van Egmond Ψ wordt als gijzelaar meegevoerd en aan het Bourgondische hof grootgebracht — een opvoeding die hem later zal toerusten om juist tegen die Bourgondisch-Habsburgse macht strijd te leveren.

Maximiliaan I, 1493-1519

Maximiliaan I (geboren 22 maart 1459) volgt zijn vader Frederik III op. Hij staat bekend als ‘de laatste ridder’, een eretitel die zowel zijn voorliefde voor het ridderideaal als zijn ambivalente positie tussen middeleeuwen en renaissance markeert. In 1477 huwt hij met Maria van Bourgondië, erfdochter van Karel ‘de Stoute’. Via dit huwelijk komen de Bourgondische Nederlanden onder Habsburgs gezag. Hun zoon Filips ‘de Schone’ van Oostenrijk zal later huwen met Juana van Castilië, waarmee de Spaanse erfenis in beeld komt.

In 1508 neemt Maximiliaan in Trente met pauselijke toestemming de titel Erwählter Römischer Kaiser aan — gekozen Rooms keizer. Een reis naar Rome voor een traditionele pauselijke kroning is onmogelijk, omdat Venetië hem de doorgang weigert. De formule die Maximiliaan hier introduceert, zullen al zijn opvolgers overnemen. Op 12 januari 1519 overlijdt hij in Wels.

Voor Oost-Nederland is Maximiliaans regering het moment waarop de Habsburgse druk voelbaar wordt. Gelre erkent zijn gezag niet. De Gelderse Staten kopen in 1492 Karel van Egmond vrij uit Franse krijgsgevangenschap en huldigen hem als hertog. Daarmee beginnen de Gelderse Oorlogen, die met tussenpozen tot 1543 zullen duren. In het noorden beleent Maximiliaan in 1498 de Saksische hertog Albrecht Ψ als gouverneur over Friesland, waarmee de Habsburgs-leenrechtelijke betrokkenheid voorbij Gelre begint. In het Oversticht laait de strijd op wanneer Gelderse troepen in 1508 het bisschoppelijke slot Kuinre innemen en enkele jaren later Salland en Twente binnenvallen. Maximiliaan komt zijn bisschoppelijke bondgenoot Frederik van Baden te hulp en verdrijft de Geldersen in 1511-1513 uit Twente.

Karel V, 1519-1556

Karel V wordt op 24 februari 1500 in Gent geboren, als zoon van Filips ‘de Schone’ en Juana van Castilië. Via zijn vader erft hij in 1506 de Bourgondische Nederlanden, via zijn moeder in 1516 de Spaanse kronen met hun bezittingen in de Nieuwe Wereld, waar in dezelfde jaren de verovering van het Aztekenrijk in Mexico wordt voltooid. Op 28 juni 1519 volgt Karel als Karel V zijn grootvader Maximiliaan I op als Rooms-koning. Om de Franse koning Frans I van Frankrijk buiten de deur te houden is een omkoopsom van bijna een miljoen goudgulden nodig, die het huis Fugger voorschiet.

In 1530 wordt Karel V door paus Clemens VII in Bologna tot keizer gekroond. Hij is de laatste Duitse koning die deze pauselijke kroning ontvangt. Als verkiezingsbelofte — de zogeheten kiescapitulatie — heeft hij de keurvorsten moeten toezeggen geen verbonden te sluiten zonder hun medeweten. Verantwoordelijk voor deze regeling is Frederik van Saksen ‘de Wijze’, die zich met zijn positie onder meer opwerpt als beschermer van de hervormer Maarten Luther. Karel V streeft naar een verenigd christelijk rijk, maar dit ideaal botst met de Habsburgse dynastieke belangen en met de werkelijkheid van een Rijk dat in confessionele verdeeldheid uiteen dreigt te vallen.

Onder Karel V komen alle drie de Oost-Nederlandse kernregio’s van deze website onder Habsburgs gezag. In het Oversticht kan de bisschop van Utrecht Hendrik van Beieren de aanhoudende Gelderse druk niet keren. Bij het Verdrag van Schoonhoven (oktober 1527) en de Verdragen van Dordrecht (februari 1528) draagt hij zijn wereldlijk gezag over aan Karel V. De Staten van Overijssel ontheffen de bisschop van zijn eed en huldigen de keizer. Vanaf dat moment heet het gewest Transisalania, de Heerlijkheid Overijssel. Drenthe gaat formeel mee met deze overdracht, maar blijft feitelijk in Gelderse handen: Johan van Selbach bestuurt vanuit het door hem in 1522 veroverde Coevorden een groot gebied in Drenthe en Salland. Pas in 1536, na de Vrede van Grave, komt Drenthe daadwerkelijk onder Karel V.

Gelre ten slotte houdt het langst stand. Na de dood van Karel van Egmond in 1538 kiezen de Staten Willem van Kleef Ψ tot opvolger. Vijf jaar later moet deze zich overgeven: bij het Traktaat van Venlo (7 september 1543) staat Willem het hertogdom af aan de keizer. Arnhem wordt de residentie van een keizerlijke stadhouder, en Gelre is het zeventiende en laatste gewest van de zogenoemde Zeventien Provinciën.

Karel V treedt in de Nederlanden hard op tegen het opkomende lutheranisme. In de IJsselsteden, waar de Moderne Devotie ooit bloeide en de Latijnse scholen bekend zijn, sijpelen de hervormingsgezinde denkbeelden vroeg door. Wat in deze jaren begint, krijgt pas onder Karels zoon Filips II zijn volle politieke lading in de Nederlandse Opstand — een ontwikkeling die buiten de scope van deze website valt.

In 1555 en 1556 doet Karel V in etappes afstand van zijn titels. De Spaanse kronen en de Nederlanden gaan naar zijn zoon Filips II, het keizerschap naar zijn broer Ferdinand I Ψ. Op 21 september 1558 overlijdt Karel in het klooster San Jerónimo de Yuste in Extremadura.

Bronnen

Literatuur

• Blockmans, Wim. 2000. Karel V, 1500-1558. De utopie van het keizerschap. Antwerpen: Van Halewyck.
• Hollegger, Manfred. 2005. Maximilian I., 1459–1519. Herrscher und Mensch einer Zeitenwende. Urban-Taschenbücher 442. Stuttgart: Kohlhammer.
• Noordzij, Aart. 2009. Gelre. Dynastie, land en identiteit in de late middeleeuwen. Hilversum: Verloren.
• Parker, Geoffrey. 2019. Emperor. A New Life of Charles V. New Haven: Yale University Press.
• Verhoeven, Dolly, Maarten Gubbels en Michel Melenhorst, red. 2022. Verhaal van Gelderland. 4 delen. Amsterdam: Boom.

Gegeven in den jair ons Heren, doen men screeff MM ende I des Sonnedages op sunte Raimundus van Pennafort dach, dat was op ten zevenden dach der maent van Januarii.