Het Merovingische huis

Merovech Ψ, 450-458

De Salische Franken trekken Noord-Gallië binnen en veroveren dit gebied onder hun aanvoerder Merovech. Of Merovech een historische figuur is of een halflegendarische stamvader, blijft onzeker; de zesde-eeuwse kroniekschrijver Gregorius van Tours noemt hem als grondlegger van de dynastie. Zijn nazaten worden Merovingers genoemd. Merovech sterft in 458.

Het latere Oost-Nederland ligt in deze periode aan de uiterste rand van de Frankische invloedssfeer, in een grensgebied waar ook Friese en Saksische groepen aanwezig zijn.

Childerik I Ψ, 458-481

Merovech wordt opgevolgd door Childerik I, die tot 481 de expansiepolitiek van zijn vader voortzet.

Chlodovech I Ψ, 481-511

Childerik I wordt opgevolgd door Chlodovech I, in latere bronnen vaak Clovis genoemd. In 486 verslaat deze Syagrius, de laatste Romeinse machthebber in Noord-Gallië — het Westromeinse Rijk als zodanig was al in 476 ten einde gekomen met de afzetting van keizer Romulus Augustulus. Rond 496 — het precieze jaar is omstreden en sommige onderzoekers plaatsen de gebeurtenis pas rond 508 — laat Chlodovech I zich dopen in het katholieke christendom, dat de Niceaanse geloofsbelijdenis aanhangt. Daarmee onderscheiden de Franken zich van andere Germaanse volken, die het arianisme aanhangen, een stroming die Christus niet als gelijkwaardig aan God de Vader beschouwt. Dit verschil zal vergaande politieke gevolgen hebben.

In 511 sterft Chlodovech I. Zijn vier zonen verdelen het rijk onderling. Een tijd van onderlinge oorlogen breekt aan.

Chlotar I Ψ (en anderen), 511-561

Die vier zonen zijn: Theuderich (Thierry) I Ψ, Chlodomir Ψ, Childebert I Ψ en Chlotar I Ψ. Ondanks onderlinge naijver weten zij het Bourgondische Rijk te veroveren. In 524 sneuvelt Chlodomir in de Slag bij Vézeronce en de drie overige broers verdelen zijn land. In 533 sterft Theuderich I. Hij wordt opgevolgd door zijn zoon Theudebert I Ψ, die zich onderscheidt door een ambitieuze veldtocht naar Italië. Langzamerhand verschuift de Frankische invloedssfeer ook weer noordwaarts, richting de gebieden ten oosten van de IJssel. In 548 wordt Theudebert I opgevolgd door zijn zoon Theudebald Ψ, die acht jaar meeregeert. In 555 sterft hij. Twee zonen van Chlodovech I zijn nu nog over: Childebert I en Chlotar I. De laatste blijkt de langste adem te hebben, want in 558 overlijdt Childebert I. Het Frankische Rijk heeft opnieuw één koning.

Sigibert I Ψ, Chilperik I Ψ en Gontran Ψ, 561-575

Na de dood van Chlotar I in 561 verdelen drie van zijn zonen het rijk. Sigibert I regeert vanuit Reims over Austrasië (het oostelijke Frankenrijk, ruwweg het Rijn- en Maasgebied), Chilperik I vanuit Soissons over Neustrië (het westelijke deel, tussen Seine en Loire) en Gontran vanuit Orléans over Bourgondië en Zuid-Gallië. Een nieuw tijdperk van familievetes breekt aan: moord en vergiftiging over en weer. Sigibert I trouwt met Brunhilde van de Visigoten Ψ, een Visigotische prinses.

Chilperik I, Gontran en Childebert II Ψ, 575-584

In 575 volgt Childebert II zijn vader Sigibert I op als koning van Austrasië. De familietwisten gaan onverminderd door. Belangrijke veroveringen doen zich niet meer voor — men is te druk met elkaar.

Chlotar II Ψ, 584-628

Chlotar II volgt in 584 zijn vader Chilperik I op. Tot 592 moet hij Childebert II en Gontran naast zich dulden. Na Gontrans dood wordt Bourgondië samengevoegd met Austrasië onder Childebert II. In 595 sterft ook Childebert II. Hij laat twee minderjarige zonen na: Theudebert II Ψ en Theuderich II Ψ. Met hen deelt Chlotar II korte tijd de macht.

Dan komt Brunhilde, inmiddels overgrootmoeder, opnieuw op het toneel. Zij verovert uit naam van haar kleinzonen het grootste deel van het Frankische Rijk en dringt Chlotar II terug tot een klein gebied ten noorden van de Seine. Eenmaal volwassen brengt Theuderich II in 611 zijn broer Theudebert II om het leven en neemt diens Austrasisch koninkrijk in bezit. Het jaar daarop sterft hijzelf. Brunhilde stelt daarop de jonge Sigibert II Ψ als koning aan en neemt opnieuw het regentschap op zich. De edelen in Austrasië en Bourgondië verzetten zich hier echter tegen en zweren trouw aan Chlotar II.

Chlotar II herstelt de eenheid van het rijk, maar wordt in zijn macht direct beknot. Op een bijeenkomst van edelen in Parijs (het Edict van Parijs, 614/615) worden de rechten van de kerk en de wereldlijke aristocratie bevestigd. De koning verplicht zich onder meer om zijn raadslieden te kiezen uit de kringen van de grootgrondbezitters — een vroege bevestiging van de groeiende macht van de regionale elite.

Dagobert I Ψ, 628-639

Chlotar II wordt in 628 opgevolgd door Dagobert I. Hij is de laatste Merovingische koning die nog daadwerkelijk macht uitoefent. Het Frankische Rijk raakt steeds verder versnipperd en de feitelijke macht verschuift naar de hofmeier (major domus), de hoogste functionaris aan het koninklijke hof die het dagelijks bestuur leidt. Na Dagoberts dood in 639 zijn zijn opvolgers nog slechts marionetten in handen van deze hofmeiers.

Sigibert III Ψ en Chlodovech II Ψ, 639-656

In 639 nemen twee zonen van Dagobert I het koningschap over. Het ambt van hofmeier is inmiddels erfelijk geworden. De hofmeiers bestrijden elkaar naar hartelust; de koningen zijn figuranten.

Chlotar III Ψ en Childerich II Ψ, 656-673

De macht gaat vervolgens over naar twee zonen van Chlodovech II. Eerst regeert Chlotar III alleen, van 656 tot 660. Dan krijgt hij gezelschap van zijn broer Childerich II. Samen regeren ze tot 670, waarna Childerich II alleen verdergaat.

Theuderich III Ψ, 673-691

Na Childerich II moet Theuderich III, een zoon van Chlodovech II, zijn achterneef Dagobert II Ψ, een zoon van Sigibert III, tot 678 naast zich dulden. Bij al deze machtswisselingen zijn het de hofmeiers die de koers bepalen. Het rijk is verdeeld in drie delen: Austrasië, Neustrië en Bourgondië.

In 687 behaalt hofmeier Pippin II ‘de Middelste’ Ψ van Austrasië een beslissende militaire overwinning op de hofmeier van Neustrië. Daarna is de feitelijke macht over het gehele Frankische Rijk weer in handen van één persoon: Pippin II.

Chlodovech III Ψ, 691-695

De volgende koninklijke marionet is Chlodovech III. Hij voldoet niet lang in de ogen van Pippin II.

Childebert III Ψ, 695-711

Chlodovech III wordt al na vier jaar vervangen door Childebert III, een zoon van Theuderich III. Deze doet het volgens Pippin II beter.

Dagobert III Ψ, 711-716

Dagobert III, de zoon van Childebert III, is weer minder geschikt. Hij moet na vijf jaar het veld ruimen.

Chilperich II Ψ en Chlotar IV Ψ, 716-720

Chilperich II, een zoon van Childerich II, deelt de macht met Chlotar IV, een zoon van Dagobert III. In 719 sterft de Friese koning Redbod (Radboud) Ψ. Hofmeier Karel Martel, de opvolger van Pippin II, neemt daarop het Friese gebied tot aan de Lauwers in bezit. De Friese invloedssfeer had zich tot dan toe uitgestrekt tot in het huidige Overijssel en het noordelijk deel van de Veluwe — met Redbods dood komt dit grensgebied definitief binnen de Frankische machtssfeer.

Theuderich IV Ψ, 720-737

Pas in 734 worden de Friezen definitief onderworpen door Karel Martel. In dezelfde periode dringt de Frankische expansie ook het Saksische achterland binnen. Missionarissen als Lebuinus zullen in de generatie na Karel Martel proberen de bevolking in het gebied rond de IJssel en in Salland te kerstenen — dikwijls tegen hardnekkig Saksisch verzet in.

Als in 737 koning Theuderich IV zijn laatste adem uitblaast, besluit Karel Martel geen nieuwe koning aan te wijzen. Niettemin beschouwt hij zichzelf niet als koning: hij dateert zijn oorkonden met “het jaar x na koning Theuderich IV” in plaats van naar zijn eigen bewind. Daarmee komt een eind aan het Merovingische huis. Vanaf nu zijn de Karolingers aan de macht.

Bronnen

Primaire bronnen en edities

• Gregorius van Tours, Decem Libri Historiarum (zesde eeuw). Editie: B. Krusch & W. Levison (red.), Monumenta Germaniae Historica, Scriptores Rerum Merovingicarum I.1, Hannover, 1951.

Literatuur

• Döbler, Hannsferdinand, Die Germanen. Legende und Wirklichkeit von A–Z, Orbis Verlag, München, 2000.
• Palmer, James T., Merovingian Worlds, Cambridge University Press, Cambridge, 2024.

Online bronnen

• Schreiber, Karl-Heinz, Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer, geraadpleegd 31 maart 2026.
• Schreiber, Karl-Heinz, Genealogie der Franken, geraadpleegd 31 maart 2026.

Gegeven in den jair ons Heren, doen men screeff MCM ende XCVIII des Dingxdages op sunte Lodewijk dach.