Inleiding

Bij oorlogvoering in de middeleeuwen denkt men vaak aan een ongeorganiseerde, chaotische botsing van mensen en paarden. Dat beeld is hardnekkig, maar onjuist.

Modern militair-historisch onderzoek toont aan dat feodale oorlogvoering wordt gedragen door vaste structuren, sociale hiërarchie en rationele keuzes. Oorlog is geen ontsporing van orde, maar een instrument binnen een politiek-economisch systeem waarin macht, bezit en loyaliteit samenkomen. De wijze waarop strijd wordt gevoerd hangt samen met leenverhoudingen, logistieke mogelijkheden en de beperkte beschikbaarheid van manschappen. Bevoorrading, marsafstanden en de verzorging van paarden vormen structurele randvoorwaarden. Zij bepalen het tempo en de duur van campagnes. [1][26]

Samenstelling van het leger

Een middeleeuws leger bestaat zelden uitsluitend uit ridders. Hoewel narratieve bronnen vooral de namen van ridders benadrukken, laat modern onderzoek zien dat deze focus vooral literair en sociaal gemotiveerd is. Administratieve en archeologische gegevens tonen dat het voetvolk structureel en numeriek dominant is. [2]

Het voetvolk vervult meer taken dan alleen ondersteunend werk. Lansiers, piekeniers, zwaardvechters en vooral (kruis)boogschutters maken integraal deel uit van de gevechtskracht. De inzet van dergelijke troepen is geen noodoplossing, maar een bewuste keuze binnen de beschikbare middelen. [3]

De arriere-ban vormt een belangrijk rekruteringsmechanisme, maar moderne historici benadrukken dat deze verplichting regionaal sterk verschilt in uitwerking en effectiviteit. De uitrusting van vrije mannen is vaak verrassend uniform, wat wijst op lokale regulering en collectieve bewapeningsnormen. In de latere middeleeuwen nemen stedelijke milities een steeds belangrijkere plaats in. Zij beschikken over financiële slagkracht, training en organisatie, waardoor hun militaire betekenis toeneemt. [4]

De rol van de ridder in de slag

De ridder vormt de kern van het feodale leger. Zijn rol vraagt echter om nuancering. Waar oudere historiografie de ridder zag als vrijwel autonoom beslissende factor, benadrukt modern onderzoek de afhankelijkheid van ondersteunende troepen en de context van het slagveld. De slag wordt niet uitsluitend beslist door individuele moed. Samenhang, timing en bescherming van kwetsbare elementen zijn doorslaggevend. [5]

Te voet verliest de ridder inderdaad een deel van zijn mobiliteit, maar recente studies tonen aan dat dit niet automatisch betekent dat hij weerloos is. De effectiviteit van gepantserde infanterie in specifieke omstandigheden wordt steeds serieuzer genomen. Het voetvolk blijft echter essentieel voor het afschermen van flanken, het vasthouden van terrein en het neutraliseren van vijandelijke infanterie. [6]

Het paard blijft het kwetsbaarste onderdeel van de ridderlijke oorlogsvoering. De ontwikkeling van paardenharnassen en tactieken ter bescherming van de ruiterij past binnen een bredere trend van aanpassing aan veranderende dreigingen, vooral door projectielwapens. [7]

Riddereenheden

Oorkonden maken melding van conrois, kleine eenheden ridders die samen worden onderhouden door één heer. Meerdere conrois vormen een grotere eenheid onder leiding van een banneret, herkenbaar aan zijn banier. Verschillende banneretten samen vormen een slagorde, de grootste tactische eenheid van het feodale leger. [7]

Reeds aan het einde van de elfde eeuw staat de slagkracht van dergelijke riddergroepen wijd en zijd bekend. Hun waarde ligt niet alleen in hun fysieke kracht, maar ook in hun samenhang, onderlinge loyaliteit en ervaring. [8]

Tucht

Het ontbreken van formele militaire tucht is lang gezien als een zwakte van feodale legers. Recente literatuur nuanceert dit beeld. Hoewel centrale discipline ontbreekt, functioneert het leger op basis van sociale controle, eer, reputatie en wederzijdse afhankelijkheid. Bevelen worden niet afgedwongen door strafrecht, maar door het risico op gezichtsverlies en het verbreken van leenbanden. [8]

Deze vorm van informele orde blijkt in de praktijk vaak voldoende om gezamenlijke actie mogelijk te maken. De afwezigheid van een permanent opperbevel betekent niet dat middeleeuwse legers ongeorganiseerd zijn, maar dat hun organisatie fundamenteel verschilt van die van latere staande legers. [9]

Speciale eenheden

Vanaf de elfde eeuw differentieert de bewapening zich sterker. Men onderscheidt zware en lichte ruiterij, boogschutters te voet, piekeniers en zwaardvechters. In theorie kunnen deze eenheden afzonderlijk worden ingezet of gegroepeerd rond de ridders. [11]

Geen enkele eenheid kan een frontale ridderaanval langdurig weerstaan. Lichte ruiterij is kansloos; infanterie heeft alleen succes bij uitzonderlijke discipline en samenwerking. Boogschutters moeten de ridders zeer dicht laten naderen om dodelijk effect te bereiken. Met pieken, hellebaarden of bijlen kan men trachten het paard te doden en de ridder te voet te dwingen, waar zijn harnas hem eerder belemmert dan beschermt. [12]

Sommige specialisten genieten groot aanzien. De ingeniatores, bouwers van belegeringswerktuigen, worden al in de tiende eeuw met name genoemd in bronnen. Ook goed getrainde kruisboogschutters vormen een gewaardeerd en gevreesd onderdeel van het leger. [13]

Routiers

In de veertiende eeuw verschijnen op grote schaal huurlingen, bekend als routiers. Zij zijn afkomstig uit dichtbevolkte stedelijke regio’s zoals Vlaanderen, Brabant, Noord-Italië en Zuid-Frankrijk. Buiten vaste sociale structuren trekken zij in bendes door Europa en vechten voor de hoogste bieder. Moderne onderzoekers plaatsen deze groepen in het bredere kader van militaire arbeid en toenemende professionalisering van oorlogvoering. [14][27]

Wanneer hun soldij uitblijft, leven zij van plundering. In 1171 besluiten Friedrich I ‘Barbarossa’ Ψ en Lodewijk VII van Frankrijk Ψ om dergelijke huurlingen uit hun legers te weren en hun aanwezigheid in grote delen van het Rijk te verbieden. Toch blijven zij onmisbaar in langdurige conflicten. Hun leiders kunnen grote macht verwerven, zoals Mercadier, die legerleider wordt van Richard Leeuwenhart Ψ. [15]

Oorlogvoering in Oost-Nederland

In Oost-Nederland krijgt feodale oorlogvoering een eigen karakter. Versnipperde machtsverhoudingen en beperkte economische draagkracht bepalen het kader. De graaf van Gelre, lokale heren en kerkelijke machthebbers zoals de bisschop van Utrecht beschikken doorgaans over bescheiden strijdkrachten. Grootschalige veldslagen zijn uitzonderlijk; conflicten spelen zich vooral af rond kastelen, grensgebieden en strategische routes langs IJssel, Rijn en Berkel. [16]

De samenstelling van legers sluit aan bij dit regionale profiel. Het aantal ridders is beperkt, terwijl het aandeel voetvolk relatief groot is. Stedelijke milities uit plaatsen als Zutphen, Doesburg en later Arnhem worden regelmatig ingezet, zowel ter verdediging als bij offensieve operaties. Hun rol bevestigt het belang van stedelijke organisatie en financiële middelen in de regionale krijgsvoering. [17]

Kenmerkend voor Oost-Nederland is het frequente gebruik van rooftochten en kortdurende campagnes. Door het verwoesten van akkers, hoeven en dorpen wordt druk uitgeoefend zonder de kosten en risico’s van langdurige belegeringen. Kastelen fungeren als machtsankers, maar slechts zelden wordt geprobeerd ze met geweld te nemen.
Onderhandelingen, tijdelijke bestanden en economische uitputting bepalen het tempo van de strijd. Dit patroon sluit aan bij regionaal onderzoek naar Gelre en het Sticht Utrecht, waarin oorlogvoering vooral wordt beschreven als een middel tot machtsbevestiging en economische druk. [18]

De kracht van het leger

Middeleeuwse bronnen overdrijven vaak het aantal strijders en slachtoffers. Tienduizenden deelnemers aan een slag worden zonder aarzeling genoemd. Administratieve gegevens uit de latere middeleeuwen geven een realistischer beeld, al blijven ook daar vijandelijke aantallen opgeblazen. [16]

De hoge kosten beperken het aantal ridders; het voetvolk wordt begrensd door de noodzaak om landbouwarbeid voort te zetten. Grote koninklijke legers bestaan zelden uit meer dan tienduizend man. Voor regionale heren, zoals de graaf van Gelre, is een strijdmacht van enkele honderden mannen al aanzienlijk. Pas in de latere hertogelijke periode kunnen aantallen van enkele duizenden worden bereikt. [17]

Slachtoffers

Onder ridders blijven de verliezen doorgaans beperkt. De wapenrusting biedt effectieve bescherming en gevangenneming is lucratiever dan doden. Arabische bronnen na de Slag bij Hattin (1187) merken op dat gevangen ridders nauwelijks verwond zijn, terwijl hun paarden zwaar toegetakeld zijn. [18]

Ordericus Vitalis vermeldt dat bij de Slag bij Brémule slechts drie van de negenhonderd ridders sneuvelen, terwijl vele anderen gevangen worden genomen.  Losgeld vormt een belangrijke economische factor. Onder het voetvolk vallen de verliezen zwaarder, al zijn massale afslachtingen eerder uitzondering dan regel. [19]

Tactiek in de strijd

Moderne militaire geschiedschrijving heeft het beeld van tactische onbekwaamheid definitief verlaten. Middeleeuwse aanvoerders beschikken over praktische ervaring, kennis van terrein en een repertoire aan beproefde formaties. Slagordes met vleugels en reserves zijn geen uitzonderingen, maar behoren tot het standaardarsenaal van grotere legers. Archeologisch onderzoek naar slagvelden en kastelen bevestigt dat deze tactische keuzes ook materieel herkenbaar zijn. [20][28]

Boogschutters en kruisboogschutters vervullen een cruciale rol in het openen en sturen van het gevecht. Hun inzet is gericht op ontregeling, niet op onmiddellijke vernietiging. Infanterie vangt hindernissen op en beschermt de ruiterij, terwijl de ridderlijke aanval wordt ingezet op een moment dat de vijand al is verzwakt. [21]

Veldslagen blijven zeldzaam, niet uit onbekwaamheid, maar uit berekening. Belegeringen en economische oorlogsvoering leveren vaak meer op tegen lagere risico’s. Het kasteel fungeert als strategisch knooppunt en bepaalt in hoge mate het verloop van conflicten. [22]

Belegeringen, bestanden en rooftochten

Een belegering

Een belegering vergt tijd en geld. Kastelen zijn sterk, met hoge muren, torens en grachten. Uithongering, ziekte en watergebrek breken meestal het verzet. Zowel aanvallers als verdedigers beschikken over werpmachines en diverse middelen om elkaar te beschadigen. [22]

Een bestand

Tijdens campagnes worden regelmatig bestanden gesloten. Belegeringen kunnen worden onderbroken en hervat. Deze pragmatische aanpak voorkomt uitputting en beperkt verliezen. [23]

De rooftocht

De rooftocht is het effectiefste wapen. Door het platteland te verwoesten tast men de economische basis van de vijand aan. In een gebied met beperkte middelen, zoals De Graafschap, is deze vorm van oorlogvoering van groot belang. [24]

Een ander beeld

Het huidige onderzoek schetst feodale oorlogvoering als een rationeel en adaptief systeem. Militair handelen is ingebed in economische draagkracht, sociale netwerken en politieke doelstellingen. Ridders en edelen opereren niet impulsief, maar maken bewuste keuzes binnen bekende beperkingen.

De oorlog in de middeleeuwen is daarmee geen primitieve voorfase van moderne krijgskunst, maar een eigenstandig militair model. De combinatie van ridderlijke elite, gespecialiseerd voetvolk, economische drukmiddelen en belegeringstactiek vormt een samenhangend geheel. Binnen dit kader bestaat een impliciete oorlogscode, waarin eer, losgeld en onderlinge afspraken het geweld normeren en begrenzen, nauw verweven met rechtspraak, vete en conflictbemiddeling. [25][29]

Literatuur

1. J. France, Western Warfare in the Age of the Crusades, 1000–1300, Ithaca, 1999, p. 1–22.
2. J. Keegan, A History of Warfare, London, 1993, p. 241–273.
3. D. Bachrach, Warfare in Tenth-Century Germany, Woodbridge, 2012, p. 87–132.
4. P. Contamine, War in the Middle Ages, Oxford, 1984, p. 67–115.
5. K. DeVries, Infantry Warfare in the Early Fourteenth Century, Woodbridge, 1996, p. 19–54.
6. C. Rogers, Soldiers’ Lives through History: The Middle Ages, Westport, 2007, p. 33–61.
7. R. Abels, Lordship and Military Obligation in Anglo-Saxon England, Berkeley, 1988, p. 201–223.
8. J. Gillingham, The English in the Twelfth Century, Woodbridge, 2000, p. 157–186.
9. B. Bachrach, Medieval Warfare: A Reader, Toronto, 2003, p. 9–41.
10. J. Hewitt, Ancient Armour & Weapons, London, 1855 (repr. 1996), p. 112–148.
11. R.B.F. van der Sloot, Middeleeuws wapentuig, Bussum, 1964, p. 33–79.
12. V. Norman, Waffen und Rüstungen, Stuttgart, 1977, p. 54–101.
13. J.H.W. Koch, Over hellebaarden, donderbussen en huurlingen, Amsterdam, 1980, p. 88–132.
14. A. Hopkins, Knights, London, 1990, p. 41–76.
15. C. Gravett, Knight, London, 1993, p. 58–95.
16. J.M. van Winter, Ministerialiteit en ridderschap in Gelre en Zutphen, Utrecht, 1962, p. 145–189.
17. H. Kuys, Vorstelijke macht en stedelijke ontwikkeling. Studies over Gelre en Zutphen in de late middeleeuwen, Hilversum, 2005, p. 201–243.
18. R. van Schaïk, De macht van de landsheer. Oorlog en politiek in het oostelijk Nederland, ca. 1200–1500, Nijmegen, 2010, p. 77–118.
19. Ordericus Vitalis, Historia ecclesiastica, ed. M. Chibnall, Oxford, 1969–1980, dl. V, p. 180–185.
20. J. France, Victory in the East. A Military History of the First Crusade, Cambridge, 1994, p. 289–312.
21. C. Allmand, The De Re Militari Tradition in the Late Middle Ages, Cambridge, 1988, p. 97–123.
22. M. Prestwich, Armies and Warfare in the Middle Ages, New Haven, 1996, p. 181–224.
23. P. Contamine, Guerre, État et société à la fin du Moyen Âge, Paris, 1972, p. 401–427.
24. J. Bellamy, Bastard Feudalism and the Law, London, 1989, p. 52–84.
25. P. Hyams, Rancor and Reconciliation in Medieval England, Ithaca, 2003, p. 101–137.
26. J. Haldon, Warfare, State and Society in the Byzantine World, 565–1204, London, 1999, p. 45–63.
27. G. Halsall, Warfare and Society in the Barbarian West, 450–900, London, 2003, p. 227–254.
28. O. Creighton, Castles and Landscapes, London, 2002, p. 91–128.
29. S. White, Feuding and Peace-Making in Eleventh-Century France, Aldershot, 2005, p. 65–103.

Gegeven in den jair ons Heren, doen men screeff MCM ende XCIX des Manendages nae Heilige Gregorius de Grote dach, dat was op ten zesden dach der maent van Septembris.